คำราชาศัพท์สำคัญอย่างไรต่อภาษาไทย พร้อมตารางหมวดร่างกายและกริยา

คำราชาศัพท์มีความสำคัญต่อภาษาไทยสามข้อ คือ เป็นระเบียบแบบแผนที่ทำให้คนไทยใช้ถ้อยคำได้ตรงกับฐานะของบุคคลที่กล่าวถึง เป็นวัฒนธรรมของชาติที่สืบต่อกันมาเป็นเวลานาน และเป็นคลังคำที่รักษาคำภาษาบาลี สันสกฤต และเขมรไว้ในภาษาไทย ตามที่สำนักงานราชบัณฑิตยสภาอธิบายไว้ในบทความ ราชาศัพท์ คำแบบแผนที่สะท้อนวัฒนธรรมประจำชาติ ซึ่งเผยแพร่ในจดหมายข่าวราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ 9 ฉบับที่ 93 เดือนกุมภาพันธ์ 2542

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 11 กันยายน 2569

คำราชาศัพท์มีความสำคัญอย่างไรต่อภาษาไทย?

ถ้าเป็นคำถามในข้อสอบ คำตอบที่ตรงที่สุดคือ คำราชาศัพท์สำคัญเพราะเป็นแบบแผนการใช้ภาษาที่ทำให้ผู้พูดและผู้เขียนเลือกถ้อยคำได้เหมาะกับฐานะของบุคคลที่กล่าวถึง เป็นวัฒนธรรมประจำชาติอย่างหนึ่งที่สืบทอดกันมานาน และเป็นแหล่งรักษาคำภาษาบาลี สันสกฤต และเขมรไว้ในภาษาไทย

บทความของสำนักงานราชบัณฑิตยสภาอธิบายว่า ราชาศัพท์หมายถึงคำที่ใช้กับพระราชาหรือกษัตริย์รวมทั้งพระบรมวงศานุวงศ์ ซึ่งมีระเบียบแบบแผนและธรรมเนียมประเพณีสืบต่อกันมาเป็นระยะเวลาอันยาวนานจนกลายเป็นวัฒนธรรมของชาติอย่างหนึ่ง บทความเดียวกันยังระบุว่าปัญหาที่พบคือการใช้คำคลาดเคลื่อนไปจากระเบียบแบบแผน ทั้งจากการสร้างคำขึ้นเอง และการใช้ไม่ถูกตามชั้นอิสริยยศ

ความสำคัญข้อที่หนึ่ง รักษาระบบระดับภาษา

ภาษาไทยมีระดับภาษาตั้งแต่ภาษาปากไปจนถึงภาษาแบบแผน ราชาศัพท์เป็นชุดคำที่อยู่บนสุดของระบบนี้ การเรียนราชาศัพท์จึงเป็นการฝึกสังเกตว่าภาษาไทยเลือกคำตามความสัมพันธ์ระหว่างผู้พูดกับผู้ฟังอย่างไร

ความสำคัญข้อที่สอง เก็บรักษาคำเก่า

หนังสือราชาศัพท์ที่สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์เผยแพร่เมื่อ พ.ศ. 2555 ซึ่งเป็นการพิมพ์ครั้งที่ 4 หนา 416 หน้า ระบุว่าคำที่ใช้เป็นราชาศัพท์ของไทยส่วนใหญ่มาจากภาษาบาลี สันสกฤต และเขมร

คำอย่าง พระเนตร พระกรรณ พระหัตถ์ และ พระบาท จึงเป็นหลักฐานของคำยืมชุดเก่าที่ยังมีที่ใช้อยู่ ถ้าไม่มีระบบราชาศัพท์ คำเหล่านี้จำนวนหนึ่งอาจเลิกใช้ไปแล้ว

ความสำคัญข้อที่สาม เป็นมารยาททางภาษา

การใช้คำผิดชั้นทำให้ข้อความเสียความหมายและเสียความเหมาะสมไปพร้อมกัน หนังสือราชาศัพท์ของทางราชการจึงจัดคำแยกเป็นหมวดและระบุกำกับไว้ทุกคำว่าใช้แก่ผู้ใด

คำราชาศัพท์คืออะไร และเกิดขึ้นในสมัยใด?

พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ให้บทนิยามคำว่า ราชาศัพท์ ไว้สั้นที่สุดว่าเป็นคำนาม หมายถึง คำที่ใช้กราบบังคมทูล ส่วนหนังสือราชาศัพท์ของสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติอธิบายว่าตามที่เข้าใจกันทั่วไป ราชาศัพท์หมายถึงถ้อยคำจำพวกหนึ่งที่มีลักษณะพิเศษ เป็นคำที่ใช้แก่พระมหากษัตริย์และเจ้านาย แต่ความหมายจริงกว้างกว่านั้น โดยอ้างตำราของพระยาศรีสุนทรโวหาร น้อย อาจารยางกูร ที่อธิบายว่าราชภาษาเป็นถ้อยคำที่ผู้ทำราชการพึงศึกษาจดจำไว้ใช้ให้ถูกในการกราบบังคมทูลพระกรุณาและในการเขียนหนังสือ

เรื่องจุดเริ่มต้น หนังสือเล่มเดียวกันอ้างพระนิพนธ์ สาส์นสมเด็จ เล่มที่ 23 ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าระเบียบราชาศัพท์เริ่มเกิดขึ้นตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยาเป็นต้นมา และอ้างคำกล่าวของพลตรี หม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ ว่าราชาศัพท์ที่ปรากฏเป็นลายลักษณ์อักษรฉบับแรกน่าจะเป็นกฎมณเฑียรบาลในรัชสมัยเดียวกัน

ที่น่าสนใจคือคำที่ภายหลังกลายเป็นราชาศัพท์ เช่น ทรง เสด็จ และ บังคม เคยใช้กับคนสามัญมาก่อน หนังสือราชาศัพท์ยกคำว่า ทรง จากศิลาจารึกหลักที่ 1 และคำว่า เสด็จ กับ บังคม จากจารึกวัดศรีชุม ซึ่งกำหนดอายุไว้ราวพุทธศักราช 1884 ถึง 1910

ลำดับชั้นการใช้ราชาศัพท์แบ่งอย่างไร?

หัวใจของเรื่องนี้คือคำสามัญคำเดียวอาจมีราชาศัพท์หลายคำ และต้องเลือกตามชั้นอิสริยยศ สำนักงานราชบัณฑิตยสภายกตัวอย่างคำว่า เดินทาง ว่าถ้าใช้แก่พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระบรมราชชนนี สมเด็จพระยุพราช และพระราชวงศ์ชั้นสูงที่ระบุไว้ ต้องใช้ว่า เสด็จพระราชดำเนิน แต่ถ้าเป็นชั้นสมเด็จเจ้าฟ้า พระองค์เจ้า จนถึงหม่อมเจ้า ซึ่งเป็นชั้นสุดท้ายที่ต้องใช้ราชาศัพท์ ให้ใช้ว่า เสด็จ

บทความเดียวกันยังอธิบายว่าที่เขียนว่า เสด็จพระราชดำเนินไป ได้ ทั้งที่คำแรกแปลว่า เดินทาง อยู่แล้ว เพราะคำกริยาที่ตามหลัง เช่น ไป มา กลับ ทำหน้าที่เป็นกริยาหลัก จึงใช้รูปคำสามัญ

ช่องคำว่า ตาย ของสมเด็จพระยุพราชมีสองแหล่งที่ไม่ตรงกัน หนังสือราชาศัพท์ พ.ศ. 2555 ซึ่งใหม่กว่า จัดสมเด็จพระยุพราชไว้ในกลุ่มที่ใช้ว่า สวรรคต ส่วนพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 อธิบายคำว่า ทิวงคต ว่าใช้แก่สมเด็จพระยุพราช หรือเจ้าฟ้าซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมเฉลิมพระยศเป็นพิเศษ เมื่อต้องใช้จริงจึงควรยึดประกาศของทางราชการในกรณีนั้น

คำสรรพนามบุรุษที่หนึ่งก็แยกตามชั้นเช่นกัน ผู้น้อยใช้ว่า ข้าพระพุทธเจ้า และใช้ว่า เกล้ากระหม่อม สำหรับผู้ชาย กับ เกล้ากระหม่อมฉัน สำหรับผู้หญิง ตามกรณีที่หนังสือราชาศัพท์ระบุไว้

คำสำหรับพระสงฆ์เป็นอีกชุดหนึ่งที่หนังสือเล่มเดียวกันเก็บไว้ เช่น ฉัน คือ กิน หรือ ดื่ม จำวัด คือ นอนหลับ อาพาธ คือ เจ็บป่วย อาราธนา คือ ขอให้พระสงฆ์ทำอย่างใดอย่างหนึ่ง อุปสมบท คือ บวชเป็นพระภิกษุ และ บรรพชา คือ บวชเป็นสามเณร

ราชาศัพท์หมวดร่างกายมีคำใดบ้าง และเอวใช้ว่าอะไร?

คำถามที่ค้นกันมากที่สุดในหมวดนี้คือ เอว ใช้ราชาศัพท์ว่าอะไร คำตอบคือ พระกฤษฎี บั้นพระองค์ หรือ พระกฏิ ตามหนังสือราชาศัพท์ พ.ศ. 2555 ซึ่งให้ความหมายไว้ว่า สะเอว เอว และคำว่า บั้นพระองค์ นี้มีเก็บไว้ในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ด้วย โดยระบุวงเล็บว่า ราชา และให้ความหมายว่า บั้นเอว ใครที่กำลังสับสนเรื่องคำเกี่ยวกับเอวในภาษาสามัญ อ่านเพิ่มได้ที่ เท้าเอวหรือท้าวเอว เขียนอย่างไรถูก

หนังสือราชาศัพท์เรียงคำหมวดร่างกายจากเบื้องบนลงไปเบื้องล่าง เริ่มจากศีรษะ แขน มือ แล้วจึงลงไปถึงเท้า ตารางด้านล่างเลือกคำที่ออกสอบบ่อยมาเทียบ โดยระบุว่าคำนั้นเราตรวจจากเอกสารเล่มใด

นิ้วมือแต่ละนิ้วมีชื่อเฉพาะที่พจนานุกรมเก็บไว้ที่คำว่า นิ้ว คือ พระอังคุฐ พระดัชนี พระมัชฌิมา พระอนามิกา และ พระกนิษฐา เรียงจากนิ้วหัวแม่มือไปถึงนิ้วก้อย

ราชาศัพท์หมวดกริยาที่ใช้บ่อยมีคำว่าอะไรบ้าง?

สำนักงานราชบัณฑิตยสภาเผยแพร่ตารางคำกริยาไว้ชุดหนึ่งบนเว็บไซต์ โดยระบุว่าเป็นคำที่ใช้ราชาศัพท์คำเดียวกันกับทุกลำดับชั้น ตั้งแต่พระมหากษัตริย์ลงมาจนถึงหม่อมเจ้า จึงเหมาะกับการท่องเป็นชุดแรก ตารางนี้มี 21 คู่คำ

คำกริยาอีกกลุ่มหนึ่งแยกตามชั้นบุคคล หนังสือราชาศัพท์ยกตัวอย่างคำว่า สั่ง ซึ่งใช้ว่า มีพระบรมราชโองการ สำหรับพระมหากษัตริย์ ใช้ว่า มีพระราชเสาวนีย์ สำหรับสมเด็จพระบรมราชินี ใช้ว่า มีพระราชบัณฑูร สำหรับสมเด็จพระยุพราช และใช้ว่า มีพระดำรัสสั่ง สำหรับชั้นสมเด็จเจ้าฟ้าและพระองค์เจ้า

สิ่งที่ควรจำคู่กันคือคำว่า ทรง ซึ่งพจนานุกรมอธิบายไว้ว่าในราชาศัพท์มีความหมายว่า ขี่ หรือ ถือ เป็นต้น ตามเนื้อความของคำที่ตามหลัง เช่น ทรงม้า แปลว่า ขี่ม้า

คำราชาศัพท์หมวดเครือญาติและสิ่งของใช้อย่างไร?

หมวดเครือญาติเป็นหมวดที่ตำราเรียกว่า ขัตติยตระกูล ซึ่งหนังสือราชาศัพท์อธิบายว่าหมายถึงพระมหากษัตริย์ เจ้านายทุกชั้น หม่อมราชวงศ์ หม่อมหลวง ตลอดจนผู้ที่ใช้ราชสกุลโดยกำเนิด

หมวดสิ่งของใช้หลักคล้ายกัน เครื่องแต่งกายใช้ว่า ฉลองพระองค์ สำหรับพระมหากษัตริย์ถึงพระองค์เจ้า และใช้ว่า ฉลององค์ สำหรับหม่อมเจ้า ผ้านุ่งใช้ว่า พระภูษา ในชั้นสูง และใช้ว่า ผ้าทรง สำหรับหม่อมเจ้า ส่วนแว่นตาใช้ว่า ฉลองพระเนตร พัดใช้ว่า พระพัชนี และหวีใช้ว่า พระสาง

คำกลุ่มนี้มีกติกาหนึ่งที่นักเรียนมักพลาด คือถ้านามใดเป็นคำประสมที่มีคำ พระ ประกอบอยู่แล้ว ห้ามใช้คำ พระ นำหน้าซ้อนอีก หนังสือราชาศัพท์ยกตัวอย่างไว้ เช่น ธารพระกร ฉลองพระเนตร รองพระบาท พานพระศรี ตุ้มพระกรรณ และ บั้นพระองค์

นักเรียนใช้คำราชาศัพท์ผิดตรงไหนบ่อยที่สุด?

ข้อผิดที่พบมากที่สุดเกี่ยวกับคำว่า ทรง หนังสือราชาศัพท์วางกฎไว้เป็นข้อ ๆ และมีตัวอย่างกำกับชัดเจน สรุปได้ดังนี้

ห้ามใช้ ทรง นำหน้าคำที่เป็นราชาศัพท์อยู่แล้ว

คำว่า ประชวร เสวย และ ประทับ เป็นกริยาราชาศัพท์ในตัวเอง หนังสือระบุว่าจะใช้ ทรง นำหน้าให้เป็น ทรงประชวร ทรงเสวย ทรงประทับ ไม่ได้เป็นอันขาด

ห้ามใช้ ทรง นำหน้ากริยาที่มีนามราชาศัพท์ต่อท้าย

ตัวอย่างที่หนังสือยกไว้คือ ห้ามใช้ว่า ทรงมีพระมหากรุณา ทรงมีพระราชดำริ ทรงมีพระบรมราชโองการ ทรงเป็นพระราชโอรส และ ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท รูปที่ถูกคือ ทรงพระมหากรุณา หรือ มีพระมหากรุณา ทรงพระราชดำริ หรือ มีพระราชดำริ มีพระบรมราชโองการ เป็นพระราชโอรส และ ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท

ใช้ ทรง นำหน้ากริยาสามัญได้

เมื่อกริยานั้นเป็นคำสามัญ การเติม ทรง ทำให้เป็นราชาศัพท์ เช่น ทรงฟัง ทรงยินดี ทรงรับ และเมื่อนำหน้านามราชาศัพท์ก็ได้กริยาวลีราชาศัพท์ เช่น ทรงพระกรุณา

อย่าลืมดูบริบทของประโยค

สำนักงานราชบัณฑิตยสภาเตือนไว้ว่า แม้จะทราบแล้วว่าคำสามัญคำใดใช้ราชาศัพท์คำใด และใช้กับเจ้านายลำดับชั้นใด ยังต้องพิจารณาบริบทหรือข้อความแวดล้อมในประโยคด้วย เพื่อให้สื่อความหมายได้ถูกต้องและชัดเจน

หลักสูตรกำหนดให้เรียนชั้นไหน

ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 สาระที่ 4 หลักการใช้ภาษาไทย มาตรฐาน ท 4.1 ตัวชี้วัดข้อที่ 4 ของชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 คือ ใช้คำราชาศัพท์ โดยมีสาระการเรียนรู้แกนกลางระบุตรงตัวว่า คำราชาศัพท์ และในคำอธิบายคุณภาพผู้เรียนเมื่อจบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 ระบุว่าผู้เรียนต้องเข้าใจและใช้คำราชาศัพท์ คำบาลีสันสกฤต คำภาษาต่างประเทศอื่น ๆ คำทับศัพท์ และศัพท์บัญญัติในภาษาไทยได้ ส่วนช่วงชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 ถึง 6 ระบุให้ใช้คำราชาศัพท์และคำสุภาพได้อย่างถูกต้อง

คำและกฎการใช้ในบทความนี้อ้างตามเอกสารที่ระบุไว้ท้ายบทความ ณ วันตรวจสอบข้อมูล คำบางคำผูกกับพระอิสริยยศซึ่งอาจเปลี่ยนแปลงในแต่ละรัชกาล ก่อนนำไปใช้ในหนังสือราชการหรืองานพิธี ควรตรวจสอบกับสำนักงานราชบัณฑิตยสภาอีกครั้ง

ถ้ากำลังทบทวนหลักภาษาไทยหมวดอื่นควบคู่กันไป ลองอ่านเรื่อง คำอุทานเสริมบทคืออะไร และวรรณคดีคำสอนอย่าง สุภาษิตพระร่วงสอนเรื่องอะไรบ้าง ต่อได้

คำถามที่พบบ่อย

วิธีทบทวนคำราชาศัพท์ให้จำได้จริง

วิธีที่ได้ผลกว่าการท่องเรียงคำคือจำเป็นหมวดและจำคู่กับคำสามัญเสมอ เริ่มจากหมวดร่างกายเรียงจากศีรษะลงมาถึงเท้า แล้วต่อด้วยตารางกริยา 21 คู่ของสำนักงานราชบัณฑิตยสภา เพราะชุดนี้ใช้เหมือนกันทุกลำดับชั้น

จากนั้นจึงฝึกเรื่องลำดับชั้น โดยยึดคำว่า เดินทาง และคำว่า ตาย เป็นตัวตั้ง เพราะสองคำนี้แยกชั้นชัดที่สุด และถ้าต้องเขียนข้อความจริง ให้ตรวจคำกับพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ก่อนเสมอ

แหล่งอ้างอิง

• สำนักงานราชบัณฑิตยสภา: ราชาศัพท์ ตารางคำสามัญและราชาศัพท์ที่ใช้เหมือนกันทุกลำดับชั้น
• สำนักงานราชบัณฑิตยสภา: ราชาศัพท์ คำแบบแผนที่สะท้อนวัฒนธรรมประจำชาติ จดหมายข่าวราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ 9 ฉบับที่ 93 กุมภาพันธ์ 2542
• พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ฉบับออนไลน์ คำว่า ราชาศัพท์ บั้นพระองค์ เศียร กรรณ โอษฐ์ ทนต์ พักตร์ ชงฆ์ ปฤษฎางค์ บาท หทัย ขนง สวรรคต ทิวงคต สิ้นพระชนม์
• สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี: หนังสือราชาศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 4 พ.ศ. 2555 ไฟล์ดิจิทัลจากคลังหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ มหาวิทยาลัยบูรพา
• หลักสูตรกลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย ตามมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัด หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พ.ศ. 2551 ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560 โรงเรียนเจียงทองพิทยาคม