สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในดินแดนไทย: ยุคหิน ยุคโลหะ บ้านเชียง และหลักฐานสำคัญ

สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในดินแดนไทยคือช่วงเวลาก่อนที่ผู้คนในพื้นที่ซึ่งเป็นประเทศไทยวันนี้จะใช้ตัวอักษรจดบันทึก บทเรียนออนไลน์ของ TruePlookpanya และคลังความรู้ของ สพป.ปราจีนบุรี เขต 1 แบ่งออกเป็น 5 ช่วง ได้แก่ ยุคหินเก่าราว 500,000 ถึง 10,000 ปีมาแล้ว ยุคหินกลาง 10,000 ถึง 6,000 ปี ยุคหินใหม่ 6,000 ถึง 4,000 ปี ยุคสำริด 4,000 ถึง 2,500 ปี และยุคเหล็ก 2,500 ถึง 1,500 ปีมาแล้ว

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 11 กันยายน 2569

สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในดินแดนไทยคืออะไร?

คำว่าก่อนประวัติศาสตร์ไม่ได้แปลว่าไม่มีเรื่องราว แต่แปลว่าไม่มีตัวอักษรที่คนยุคนั้นเขียนทิ้งไว้ให้เราอ่าน คลังความรู้ของ สพป.ปราจีนบุรี เขต 1 อธิบายว่าเป็นช่วงเวลาก่อนมีการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร และในดินแดนไทยแบ่งออกเป็นยุคหินกับยุคโลหะ

เพราะไม่มีเอกสาร นักโบราณคดีจึงต้องอ่านเรื่องราวจากสิ่งของที่ถูกฝังอยู่ในดิน เช่น เครื่องมือหิน เศษภาชนะ กระดูกสัตว์ที่เป็นเศษอาหาร และหลุมศพที่มีของใช้วางคู่กับผู้ตาย หลักฐานแบบนี้บอกเรื่องการกินอยู่และเทคโนโลยีได้ดี แต่บอกชื่อคนหรือภาษาที่พูดไม่ได้

ยุคหินในประเทศไทยแบ่งออกเป็นกี่ยุค?

บทเรียนระดับโรงเรียนแบ่งยุคหินออกเป็น 3 ยุค คือ ยุคหินเก่า ยุคหินกลาง และยุคหินใหม่ โดยใช้ลักษณะเครื่องมือเป็นเกณฑ์ ไม่ได้ใช้ปีเป็นเกณฑ์ตั้งแต่ต้น ตัวเลขปีเป็นสิ่งที่ใส่เพิ่มภายหลังเพื่อให้เรียงลำดับได้ง่าย

ยุคหินเก่า ราว 500,000 ถึง 10,000 ปีมาแล้ว

บทเรียนของ TruePlookpanya ระบุหลักฐานของยุคนี้ว่าเป็นเครื่องมือหินกะเทาะ คือหินที่ถูกตีให้แตกจนมีคม คนยุคนี้ล่าสัตว์และเก็บของป่า ย้ายที่อยู่ตามแหล่งอาหาร และใช้ถ้ำหรือเพิงผาเป็นที่พัก

หลักฐานที่เก่ามากในไทยคือซากดึกดำบรรพ์ที่เรียกว่ามนุษย์ลำปางหรือมนุษย์เกาะคา ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าพบที่บ้านหาดปู่ด้าย ต.นาแส่ง อ.เกาะคา จ.ลำปาง โดยนายสมศักดิ์ ประมาณกิจ เป็นชิ้นส่วนกะโหลกส่วนหน้าเหนือกระบอกตา จัดเป็นโฮโมอีเรกตัส อายุระหว่าง 500,000 ถึง 1,000,000 ปี ตัวเลขช่วงเดียวกันนี้ปรากฏในบทความ Prehistoric Thailand ของวิกิพีเดียภาษาอังกฤษด้วย

อีกแหล่งที่เป็นหลักฐานคนยุคหินเก่าตอนปลายคือเพิงผาถ้ำลอด ต.ถ้ำลอด อ.ปางมะผ้า จ.แม่ฮ่องสอน ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (ศมส.) ระบุว่าทีมของ ศ.รัศมี ชูทรงเดช ขุดค้นในปี 2001 และ 2004 พบร่องรอยตั้งแต่ราว 22,190 ปีมาแล้ว มีเครื่องมือหินกะเทาะ กระดูกสัตว์ เปลือกหอย และโครงกระดูกมนุษย์อย่างน้อย 4 คน โครงที่เก่าที่สุดอายุราว 13,640 ปี บวกลบ 80 ปี

ยุคหินกลาง ราว 10,000 ถึง 6,000 ปีมาแล้ว

บทเรียนเรียกเครื่องมือของยุคนี้ว่าหินกะเทาะแบบฮัวบิเนียน (Hoabinhian) คนยุคนี้ยังตั้งถิ่นฐานอยู่ในถ้ำและเพิงผา ดำรงชีวิตด้วยการล่าสัตว์ และเริ่มมีพิธีฝังศพ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษบรรยายเครื่องมือในชั้นล่างของถ้ำผีว่าเป็นแกนหินกรวดควอตซ์ไซต์ หินบด และสะเก็ดหินที่ตกแต่งคม

แหล่งที่มีชื่อที่สุดของยุคนี้คือถ้ำผี (Spirit Cave) ต.นาปู่ป้อม อ.ปางมะผ้า จ.แม่ฮ่องสอน ฐานข้อมูล ศมส. ให้อายุการใช้งานถ้ำระหว่าง 7,000 ถึง 10,440 ปีมาแล้ว โดยมีค่าคาร์บอนจากชั้นดินต่าง ๆ เช่น 8,550 บวกลบ 200 ปี และ 9,180 บวกลบ 360 ปี นักโบราณคดีชาวอเมริกัน Chester Gorman เป็นผู้ขุดค้นในช่วงกลางทศวรรษ 1960

ยุคหินใหม่ ราว 6,000 ถึง 4,000 ปีมาแล้ว

เครื่องมือเด่นของยุคนี้คือเครื่องมือหินขัด โดยเฉพาะขวานหินขัดที่ฝนจนเรียบและคม บทเรียนระบุว่าเป็นยุคเกษตรกรรม พืชสำคัญคือข้าว และมีการเลี้ยงสัตว์ เช่น สุนัข หมู วัว และควาย คนเริ่มตั้งหลักแหล่งเป็นหมู่บ้าน ทำภาชนะดินเผาใช้เอง และฝังศพพร้อมสิ่งของ

ตัวอย่างที่ชัดคือโคกพนมดี จ.ชลบุรี ซึ่ง Charles Higham ขุดค้นระหว่างปี 1984 ถึง 1985 พบหลุมศพ 154 หลุม และพบเมล็ดข้าวพันธุ์ปลูกที่ย่อยไม่หมดในร่างของผู้ตาย หลุมศพที่มีชื่อที่สุดคือสตรีที่ถูกเรียกว่าเจ้าแม่แห่งโคกพนมดี ซึ่งมีลูกปัดเปลือกหอย 120,787 เม็ดประกอบเป็นเครื่องแต่งกาย เรื่องอายุของแหล่งนี้ ข้อมูลในวิกิพีเดียภาษาอังกฤษสองหน้าให้ไว้ไม่ตรงกัน หน้าหนึ่งเขียนราว 2000 ถึง 1500 ปีก่อนคริสตกาล อีกหน้าเขียน 2300 ถึง 1700 ปีก่อนคริสตกาล

ยุคโลหะในดินแดนไทยต่างจากยุคหินอย่างไร?

ยุคโลหะแบ่งตามวัสดุเป็น 2 ยุค คือ ยุคสำริดซึ่งใช้โลหะผสมระหว่างทองแดงกับดีบุก และยุคเหล็กซึ่งรู้จักการถลุงเหล็ก บทเรียนของ TruePlookpanya ให้ช่วงยุคสำริดราว 4,000 ถึง 2,500 ปีมาแล้ว และยุคเหล็กราว 2,500 ถึง 1,500 ปีมาแล้ว โดยยกกลองมโหระทึกเป็นตัวอย่างโบราณวัตถุโลหะ

แหล่งที่ให้ลำดับเวลาละเอียดที่สุดแหล่งหนึ่งคือบ้านโนนวัด อ.โนนสูง จ.นครราชสีมา ขุดค้นโดยทีมของ Charles Higham ตั้งแต่ปี 2002 พบหลุมศพ 640 หลุม แบ่งได้ 11 ระยะ กินเวลาเกือบ 3,000 ปี ทีมวิจัยใช้ค่าคาร์บอน 76 ค่าร่วมกับการวิเคราะห์แบบเบย์ ได้ข้อสรุปว่าคนเข้ามาตั้งถิ่นฐานยุคหินใหม่ในศตวรรษที่ 17 ก่อนคริสตกาล ยุคสำริดเริ่มปลายศตวรรษที่ 11 ก่อนคริสตกาล และยุคเหล็กเริ่มราว 420 ปีก่อนคริสตกาล

สังเกตว่าตัวเลขจากบ้านโนนวัดไม่ตรงกับตารางในบทเรียน ยุคสำริดตามงานนี้เริ่มราว 3,000 ปีมาแล้ว ไม่ใช่ 4,000 ปี ความต่างนี้ไม่ได้แปลว่าบทเรียนผิดทั้งหมด แต่สะท้อนว่าตารางเรียนเป็นกรอบกว้าง ส่วนงานวิจัยให้คำตอบเฉพาะแหล่งและเปลี่ยนได้เมื่อมีวิธีกำหนดอายุที่ดีขึ้น

หลักฐานสมัยก่อนประวัติศาสตร์มีอะไรบ้าง?

หลักฐานหลักมี 5 กลุ่ม ได้แก่ เครื่องมือหิน ภาชนะดินเผา โบราณวัตถุโลหะ โครงกระดูกและหลุมศพ และภาพเขียนสีบนผนังถ้ำหรือหน้าผา คลังความรู้ของ สพป.ปราจีนบุรี เขต 1 ยกหลักฐานกลุ่มเดียวกันนี้ ได้แก่ เครื่องมือหิน ภาชนะดินเผา โครงกระดูก การฝังศพพร้อมสิ่งของ และกลองสำริด

• เครื่องมือหิน: บอกยุคได้คร่าว ๆ จากวิธีทำ หินกะเทาะเป็นของยุคหินเก่าและหินกลาง หินขัดเป็นของยุคหินใหม่
• ภาชนะดินเผา: รูปทรงและลวดลายเปลี่ยนตามเวลา นักโบราณคดีจึงใช้เรียงลำดับชั้นดินได้ เช่น หม้อสามขาที่บ้านเก่า และภาชนะลายเขียนสีแดงที่บ้านเชียง
• โลหะ: ใบหอก ขวาน กำไล และเบ้าหลอม บอกทั้งเทคโนโลยีและเส้นทางการค้าแร่
• โครงกระดูกและหลุมศพ: บอกอายุขัย โรค อาหาร และฐานะผ่านสิ่งของที่ฝังร่วม
• ภาพเขียนสี: บอกสิ่งที่คนยุคนั้นเห็นและให้ความสำคัญ เช่น สัตว์ การล่า และมือของคน

หลักฐานจากพืชก็สำคัญแต่ตีความยาก ตัวอย่างคือถ้ำผี ซึ่ง Gorman พบเมล็ดพืชหลายชนิดที่อายุราว 9,800 ถึง 8,500 ปีก่อนคริสตกาล คำถามคือพืชเหล่านี้เป็นพืชปลูกหรือไม่ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่าไม่มีตัวอย่างใดที่ต่างจากพืชป่า ฐานข้อมูล ศมส. ก็ระบุว่านักวิชาการยังถกเถียงว่าเป็นพืชปลูกหรือพืชที่เก็บจากป่า

แหล่งโบราณคดีสำคัญในดินแดนไทยมีที่ไหนบ้าง?

ตารางด้านล่างรวบรวมแหล่งที่มักพบในบทเรียนและงานวิจัย พร้อมอายุตามแหล่งข้อมูลที่เราตรวจสอบ ช่วงอายุบางแหล่งมาจากคนละวิธีคำนวณ จึงไม่ควรนำมาเทียบกันแบบตัวเลขต่อตัวเลข

บ้านเก่า จุดเริ่มของการขุดค้นอย่างเป็นระบบ

หน้าประวัติของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเก่า กรมศิลปากร เล่าว่า H.R. van Heekeren นักโบราณคดีชาวฮอลันดา ซึ่งเป็นเชลยศึกที่ถูกเกณฑ์มาสร้างทางรถไฟสายมรณะในสงครามโลกครั้งที่ 2 พบเครื่องมือหินกะเทาะและขวานหินขัดบริเวณ ต.บ้านเก่า จ.กาญจนบุรี ต่อมาระหว่าง พ.ศ. 2503 ถึง 2505 คณะสำรวจไทย-เดนมาร์ก ซึ่งวิกิพีเดียระบุว่านำโดย Per Sørensen เข้ามาขุดค้น พบโครงกระดูก 26 โครง หม้อสามขา และขวานหินขัด พิพิธภัณฑ์ตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2508

ถ้ำผีแมนไม่ใช่ถ้ำผี

ถ้ำผีแมนหมายถึงถ้ำที่พบโลงไม้ของคนโบราณ ตัวอย่างที่ศึกษาละเอียดคือถ้ำผีแมนโลงลงรัก ต.ถ้ำลอด อ.ปางมะผ้า สถาบันสุวรรณภูมิศึกษาระบุว่าพบโลงไม้ 62 ฝา หรือราว 31 โลง ใน 3 คูหา อายุ 1,960 ถึง 1,636 ปีมาแล้ว จึงเป็นของยุคเหล็กหรือก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย ไม่ใช่ยุคหินกลางแบบถ้ำผี แหล่งนี้ไม่เปิดให้คนทั่วไปเข้าชม

บ้านเชียงสำคัญอย่างไร และทำไมอายุจึงยังถกเถียงกัน?

บ้านเชียงเป็นเนินดินที่เกิดจากการอยู่อาศัยของคนต่อเนื่องหลายชั่วอายุ UNESCO ระบุว่าเนินนี้เป็นรูปวงรี กว้าง 500 เมตร ยาว 1,350 เมตร และสูง 8 เมตร ตั้งอยู่ใน ต.บ้านเชียง อ.หนองหาน จ.อุดรธานี และถือเป็นแหล่งตั้งถิ่นฐานก่อนประวัติศาสตร์ที่สำคัญที่สุดเท่าที่พบในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ค้นพบและขุดค้นเมื่อไหร่

หน้าประวัติของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียง กรมศิลปากร ลำดับเหตุการณ์ไว้ว่า ชาวบ้านพบภาชนะลายเขียนสีตั้งแต่ปี พ.ศ. 2503 ปี พ.ศ. 2509 ชาวอเมริกันพบภาชนะและแจ้งกรมศิลปากร ปี พ.ศ. 2510 มีการขุดค้นอย่างเป็นระบบครั้งแรก ครั้งที่สองปี พ.ศ. 2515 และระหว่างปี พ.ศ. 2517 ถึง 2518 ขุดค้นร่วมกับมหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ชาวอเมริกันที่วิกิพีเดียระบุชื่อคือ Steve Young นักศึกษาฮาร์วาร์ดที่สะดุดล้มบนทางเดินในหมู่บ้านเมื่อเดือนสิงหาคม 1966

การขุดค้นช่วงปี พ.ศ. 2517 ถึง 2518 นำโดย Chester Gorman กับ พิสิฐ เจริญวงศ์ สถาบันสุวรรณภูมิศึกษาระบุว่าได้โครงกระดูกกว่า 130 โครง พิพิธภัณฑ์เริ่มดำเนินการตั้งแต่ปี พ.ศ. 2518 และเปิดอย่างเป็นทางการวันเสาร์ที่ 21 พฤศจิกายน 2530

ขึ้นทะเบียนมรดกโลกด้วยเหตุผลอะไร

บ้านเชียงขึ้นทะเบียนมรดกโลกในปี ค.ศ. 1992 หรือ พ.ศ. 2535 ด้วยเกณฑ์ข้อ (iii) พื้นที่แหล่ง 30 เฮกตาร์ หรือ 187.5 ไร่ และพื้นที่กันชน 760 เฮกตาร์ หรือ 4,750 ไร่ ตามหน้าข้อมูลของ UNESCO และสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม UNESCO แบ่งลำดับชั้นดินเป็นสมัยต้น สมัยกลาง และสมัยปลาย มีหลักฐานการปลูกข้าว การเลี้ยงวัว หมู และไก่ การทำภาชนะดินเผา และการทำสำริด ก่อนเปลี่ยนมาใช้เหล็กในชั้นดินตอนบน

อายุของสำริดบ้านเชียงเปลี่ยนไปอย่างไร

นี่คือจุดที่หลายบทความเขียนตัวเลขไม่ตรงกัน เหตุผลคือตัวเลขเปลี่ยนมาหลายรอบ ตามลำดับเวลาได้ดังนี้

• ปี 1976: Gorman และพิสิฐรายงานว่ายุคสำริดตอนต้นเริ่มราว 3600 ปีก่อนคริสตกาล และยุคเหล็กไม่หลังกว่า 1600 ปีก่อนคริสตกาล ตามที่ Charles Higham สรุปไว้ในเว็บไซต์ World Archaeology ส่วนการกำหนดอายุด้วยวิธีเทอร์โมลูมิเนสเซนซ์ช่วงแรกเคยให้ค่าเก่าถึง 4420 ถึง 3400 ปีก่อนคริสตกาล
• ปี 2009: Joyce White กับ Elizabeth Hamilton เสนอว่ายุคสำริดตอนต้นอยู่ราว 2000 ถึง 1800 ปีก่อนคริสตกาล
• ปี 2012: กระดูกจากหลุมศพที่ 76 ของบ้านเชียงให้ค่า 1128 ถึง 936 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่ง Higham เห็นว่าสอดคล้องกับผลที่บ้านโนนวัด
• ปี 2020: บทความของ Higham ในวารสารสยามสมาคม ฉบับที่ 108 ระบุว่าค่าคาร์บอนชุดใหม่มากกว่า 400 ค่าจากบ้านเชียงและแหล่งเหมืองแร่ใกล้เคียง ชี้ว่าการเข้าสู่ยุคสำริดอยู่ราว 1200 ถึง 1000 ปีก่อนคริสตกาล ขณะที่ White ยังเสนอช่วง 2000 ถึง 1750 ปีก่อนคริสตกาลและไม่ยอมรับผลชุดนี้

UNESCO เองก็ปรับตัวเลขตามงานวิจัย หน้าข้อมูลปัจจุบันเขียนว่าแหล่งมีอายุตั้งแต่ 1,495 ปีก่อนคริสตกาล และระบุตรง ๆ ว่าการกำหนดอายุถูกปรับมาตั้งแต่ปี 1966 ตามความก้าวหน้าของเทคนิค ขณะที่เว็บไซต์มรดกโลกของหน่วยงานไทยบางหน้ายังคงตัวเลขรุ่นเก่า เช่น การปลูกข้าวราว 5,600 ปีและโลหะราว 4,000 ปีมาแล้ว

ความเห็นของเราคือ ถ้าต้องตอบข้อสอบ ให้ใช้ตัวเลขตามหนังสือเรียนที่ครูใช้ แต่ถ้าเขียนงานหรืออธิบายให้คนอื่นฟัง ควรบอกด้วยว่าตัวเลขอายุเก่ามากที่เคยแพร่หลายถูกทบทวนไปแล้ว ส่วนภาชนะลายเขียนสีแดงที่เป็นภาพจำของบ้านเชียงนั้น วิกิพีเดียระบุว่าเป็นของสมัยปลาย ราว 300 ปีก่อนคริสตกาลถึง ค.ศ. 200 ไม่ใช่ของชั้นที่เก่าที่สุด

ภาพเขียนสีผาแต้มมีอายุเท่าไหร่ และเห็นอะไรบ้าง?

ข้อมูลของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมระบุอายุภาพเขียนสีที่ผาแต้มไว้ราว 3,000 ถึง 4,000 ปี ขณะที่บทความของศิลปวัฒนธรรมซึ่งเผยแพร่วันที่ 16 พฤษภาคม 2569 เขียนว่าคาดว่ามีอายุไม่ต่ำกว่า 5,000 ถึง 6,000 ปี เราขอยึดตัวเลขของหน่วยงานรัฐเป็นหลักและบันทึกอีกตัวเลขไว้ให้ทราบ

ภาพกลุ่มนี้อยู่บนหน้าผาหินทรายริมแม่น้ำโขง อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี คณะอาจารย์และนักศึกษามหาวิทยาลัยศิลปากร นำโดย รศ.ศรีศักร วัลลิโภดม และ ดร.พรชัย สุจิตต์ แถลงการค้นพบต่อสาธารณะเมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม 2524 จากนั้นกรมศิลปากรขึ้นทะเบียนพื้นที่ราว 575 ไร่เป็นโบราณสถานในปี พ.ศ. 2525

ภาพแบ่งเป็น 4 กลุ่ม คือ ผาขาม ผาแต้ม ผาหมอนน้อย และผาหมอน กลุ่มผาแต้มยาว 180 เมตร อยู่สูงจากพื้นราว 4 ถึง 5 เมตร มีภาพลงสีมากกว่า 300 รูป ส่วนใหญ่เป็นสีแดง มีภาพคนขนาดเล็ก 10 ภาพ ภาพสัตว์ราว 30 ภาพ เช่น ช้าง ปลา เต่า สุนัข และวัว บางภาพยาวถึง 4 เมตร และภาพฝ่ามือมากกว่า 200 ภาพ ทั้งมือผู้ใหญ่และมือเด็ก พื้นที่รอบ ๆ ได้รับการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติผาแต้มเมื่อวันที่ 31 ธันวาคม 1991

ตัวเลขอายุและปีในบทความนี้มาจากแหล่งอ้างอิงที่ระบุ ณ วันที่ตรวจสอบ 11 กันยายน 2569 อายุทางโบราณคดีอาจถูกปรับเมื่อมีผลวิจัยใหม่ หากใช้เพื่อการสอบหรือการเรียน ควรยึดตามหนังสือเรียนที่สถานศึกษากำหนด และตรวจสอบรายละเอียดแหล่งกับกรมศิลปากรหรือพิพิธภัณฑ์ที่ดูแล

คำถามที่พบบ่อย

อ่านอดีตจากดิน ไม่ใช่จากตัวอักษร

สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในดินแดนไทยกินเวลายาวกว่าช่วงที่มีตัวอักษรหลายร้อยเท่า ตั้งแต่มนุษย์ลำปางเมื่อหลายแสนปีก่อน จนถึงโลงไม้ในถ้ำผีแมนเมื่อราว 2,000 ปีก่อน ตารางยุคในบทเรียนช่วยให้จำลำดับได้ แต่อายุของแต่ละแหล่งยังถูกปรับอยู่เรื่อย ๆ บ้านเชียงคือตัวอย่างที่ชัดที่สุดว่าตัวเลขที่เคยถือว่าแน่นอนก็เปลี่ยนได้เมื่อวิธีวัดดีขึ้น

ถ้ามีเวลาหนึ่งวัน การเดินชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียงหรือบ้านเก่าจะช่วยให้เห็นหม้อสามขา ขวานหินขัด และหลุมศพของจริง ส่วนยุคที่ต่อจากนี้ซึ่งเริ่มมีรัฐและตำนานเมืองในภาคเหนือ อ่านต่อได้ที่ อาณาจักรโยนกเชียงแสน

แหล่งอ้างอิง

• UNESCO World Heritage Centre: Ban Chiang Archaeological Site
• กรมศิลปากร: ประวัติพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเชียง
• สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม: แหล่งมรดกโลกบ้านเชียง
• สถาบันสุวรรณภูมิศึกษา: บ้านเชียง
• World Archaeology: Charles Higham, The dating game and the saga of Ban Chiang
• Journal of the Siam Society ฉบับที่ 108 (2020): C.F.W. Higham, Ban Chiang: The Metal Remains in Regional Context
• Wikipedia: Ban Chiang
• TruePlookpanya: บทเรียนออนไลน์ เรื่อง สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในดินแดนไทย
• คลังแห่งการเรียนรู้ สพป.ปราจีนบุรี เขต 1: สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในดินแดนไทย
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดี ถ้ำผี
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดี เพิงผาถ้ำลอด
• Wikipedia: Spirit Cave (Thailand)
• สถาบันสุวรรณภูมิศึกษา: ถ้ำผีแมนโลงลงรัก
• กรมศิลปากร: ประวัติพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่า
• Wikipedia: Ban Kao
• ศิลปวัฒนธรรม: 45 ปี แถลงพบภาพเขียนสีผาแต้ม รอยมนุษย์โบราณแห่งอำเภอโขงเจียม
• สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม: แหล่งธรรมชาติผาแต้ม
• Wikipedia: Pha Taem National Park
• Wikipedia: Ban Non Wat
• Wikipedia: Khok Phanom Di
• Wikipedia: Prehistoric Thailand
• ผู้จัดการออนไลน์: พบหลักฐานมนุษย์โบราณร่วมล้านปีในลำปาง