อาณาจักรโยนกเชียงแสน: ตำนานสิงหนวัติ เวียงหนองล่ม และมรดกศิลปะเชียงแสน

อาณาจักรโยนกเชียงแสน หรือโยนกนาคพันธุ์ คือแว่นแคว้นโบราณในลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำโขงบริเวณอำเภอเชียงแสนและอำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย ซึ่งตำนานสิงหนวัติกุมารเล่าว่าตั้งขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 12 และล่มสลายราวพุทธศตวรรษที่ 17 ก่อนที่พื้นที่เดียวกันจะกลายเป็นฐานของหิรัญนครเงินยางและอาณาจักรล้านนาในเวลาต่อมา

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 11 กันยายน 2569

อาณาจักรโยนกเชียงแสนคืออะไร และอยู่ที่ไหน?

อาณาจักรโยนกเชียงแสนคือชื่อที่ตำราไทยใช้เรียกแว่นแคว้นยุคแรกของคนไทในแถบล้านนาตอนบน ตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มเชียงแสน จังหวัดเชียงราย ริมแม่น้ำโขง ในตำนานมีหลายชื่อ เช่น นาคพันธุสิงหนวัตินคร โยนกนาคพันธุ์ และโยนกนครราชธานีศรีช้างแส่น ซึ่งภายหลังเรียกสั้น ๆ ว่าเชียงแสน

สิ่งที่ผู้อ่านควรรู้ตั้งแต่ต้นคือ ความรู้เรื่องโยนกเกือบทั้งหมดมาจากตำนานพื้นเมืองที่เขียนขึ้นภายหลัง ไม่ใช่จากจารึกร่วมสมัย ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ระบุว่าเมืองเชียงแสนเกี่ยวข้องกับตำนาน 3 เรื่อง ได้แก่ ตำนานเมืองสุวรรณโคมคำ ตำนานสิงหนวัติกุมาร และตำนานเมืองหิรัญนครเงินยาง

ที่ตั้งทางภูมิศาสตร์

แพลตฟอร์ม Culturio ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร อธิบายว่าเมืองโบราณเชียงแสนอยู่ในตำบลเวียง เขตเทศบาลตำบลเวียงเชียงแสน อำเภอเชียงแสน สูงประมาณ 370 เมตรจากระดับน้ำทะเล ลำน้ำคำไหลลงแม่น้ำโขงที่สบคำ ห่างจากตัวเมืองประมาณ 3 กิโลเมตร ส่วนแม่น้ำรวกไปออกแม่น้ำโขงที่สบรวก หรือสามเหลี่ยมทองคำ เหนือเมืองขึ้นไปประมาณ 8 กิโลเมตร

ในตำนาน ขอบเขตของโยนกกว้างกว่านั้นมาก ฐานข้อมูลสิ่งแวดล้อมศิลปกรรมของ สผ. สรุปว่าตำนานบรรยายอาณาเขตไว้ถึงแคว้นตังเกี๋ย แม่น้ำสาละวิน และที่ราบลุ่มเจ้าพระยาตอนบน ซึ่งควรอ่านเป็นภาพในตำนาน ไม่ใช่แผนที่ที่พิสูจน์ได้

ตำนานสิงหนวัติกุมารเล่าว่าอย่างไร?

ตำนานสิงหนวัติเล่าว่าเจ้าชายสิงหนวัติพาผู้คนอพยพมาหาที่ตั้งเมืองใหม่ เมื่อมาถึงแม่น้ำโขงก็พบพญานาคจำแลงเป็นชายมาบอกสถานที่ จึงสร้างเมืองชื่อนาคพันธุสิงหนวัตินคร ตัวละคร ชื่อ และปีในส่วนนี้ทั้งหมดเป็นเนื้อหาของตำนาน ผู้เรียนควรจำในฐานะเรื่องเล่าที่คนล้านนาใช้อธิบายที่มาของบ้านเมือง

บทเรียนของทรูปลูกปัญญาสรุปตำนานไว้ว่า ท้าวเทวกาลครองกรุงราชคฤห์และมีโอรส 30 องค์ ซึ่งแยกย้ายกันไปสร้างบ้านเมือง องค์หนึ่งคือสิงหนวัติ ผู้สร้างเมืองนาคพันธุสิงหนวัตินคร ภายหลังปราบพวกกล๋อมหรือขอมดำแล้วยึดบ้านเมืองไว้ จึงเปลี่ยนชื่อเป็นโยนกนครราชธานีศรีช้างแส่น แล้วต่อมาเรียกว่าเชียงแสน

ตำนานช่วงต่อมาเล่าว่าในสมัยพระองค์พังคราช เมืองโยนกตกเป็นเมืองขึ้นของเมืองอุโมงคเสลา จนพรหมกุมารซึ่งเป็นบุตรคนรองยกทัพตีเมืองอุโมงคเสลาจนแตกและไล่ขอมดำออกไป แล้วคืนเมืองโยนกให้บิดาและพี่ชายปกครอง ส่วนตนไปสร้างเมืองใหม่ รายละเอียดชุดนี้มาจากการเล่าความตำนานใน The 101 World

นักประวัติศาสตร์มักอ่านเรื่องทำนองนี้เป็นความทรงจำร่วมของผู้คน มากกว่าเป็นบันทึกเหตุการณ์จริงทีละปี พริษฐ์ ชิวารักษ์ เขียนไว้ใน The 101 World เมื่อ 8 พฤศจิกายน 2565 ว่าตำนานช่วยฉายภาพความสัมพันธ์ระหว่างบ้านเมืองที่พงศาวดารไม่ได้บันทึกไว้ แต่ก็ไม่ควรตีความองค์ประกอบเหนือธรรมชาติตามตัวอักษร ความเห็นของเราคือ ไม่ควรนำปีในตำนานไปใช้เหมือนปีที่ยืนยันแล้ว

เวียงหนองล่มเกี่ยวข้องกับตำนานเมืองล่มอย่างไร?

เวียงหนองล่ม หรือเวียงหนองหล่มในภาษาถิ่น คือพื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่ที่นักวิชาการสันนิษฐานว่าเป็นที่ตั้งของเมืองโยนกที่ล่มตามตำนาน บทความองค์ความรู้ของสำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ เรียบเรียงโดยนางสาวนงไฉน ทะรักษา นักโบราณคดีชำนาญการ ระบุว่ามีพื้นที่ที่ถูกเสนอไว้ 2 บริเวณ แต่จากหลักฐานโบราณสถานและโบราณวัตถุ ความเห็นที่ว่าเมืองโยนกอยู่ที่เวียงหนองหล่มมีน้ำหนักมากกว่า

ตำนานปลาไหลเผือก

ตามตำนาน ชาวเมืองจับปลาไหลเผือกมาแบ่งกันกิน จากนั้นเกิดแผ่นดินไหวและบ้านเมืองยุบจมกลายเป็นหนองน้ำ The 101 World สรุปว่าเวียงโยนกยุบจมลงไปกลายเป็นหนองน้ำ ส่วนบทเรียนของทรูปลูกปัญญาเล่าอีกฉบับว่าในสมัยพระมหาชัยชนะเกิดแผ่นดินไหว ผู้คนล้มตายเกือบหมด ผู้รอดชีวิตรวมตัวกันสร้างเมืองใหม่ริมแม่น้ำโขงชื่อเวียงปรึกษา มีขุนคลังเป็นเจ้าเมือง และลูกหลานปกครองต่อมาอีก 100 ปี เรื่องปลาไหลเผือกเป็นความเชื่อพื้นบ้าน เราเล่าไว้ในฐานะตำนาน ไม่ได้ยืนยันว่าเกิดขึ้นจริง

ขอบเขตพื้นที่และสิ่งที่นักโบราณคดีพบ

สำนักศิลปากรที่ 7 ระบุว่าเวียงหนองหล่มกินพื้นที่ 4 ตำบลใน 2 อำเภอ ได้แก่ ตำบลจันจว้า ตำบลท่าข้าวเปลือก และตำบลจอมสวรรค์ ในอำเภอแม่จัน กับตำบลโยนก ในอำเภอเชียงแสน การสำรวจพบโบราณสถานทั้งวัดร้างและแหล่งเตาเผาโบราณ 78 แหล่ง แต่โบราณวัตถุและโบราณสถานส่วนใหญ่กำหนดอายุได้ในช่วงสมัยล้านนาเท่านั้น ข้อยกเว้นคือกลองมโหระทึกซึ่งมีอายุประมาณ 2,000 ถึง 2,500 ปีมาแล้ว ใครสนใจยุคกลองมโหระทึกและชุมชนก่อนมีตัวอักษร อ่านต่อได้ที่ สมัยก่อนประวัติศาสตร์ไทย

คำอธิบายทางธรณีวิทยา

เวียงหนองหล่มตั้งอยู่ในแนวรอยเลื่อนแม่จันซึ่งเป็นรอยเลื่อนมีพลัง วิกิชุมชนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรและสำนักศิลปากรที่ 7 อ้างถึง ดร.นวลศิริ วงศ์ทางสวัสดิ์ ที่เสนอว่าการล่มสลายของเวียงโยนกอาจสัมพันธ์กับแผ่นดินไหวตามแนวรอยเลื่อนนี้ รายงานของผู้จัดการออนไลน์เมื่อ 24 มีนาคม 2562 บันทึกคำอธิบายของนายสุวิทย์ โคสุวรรณ ผู้อำนวยการส่วนธรณีพิบัติภัย กรมทรัพยากรธรณี ว่าพบหลักฐานแผ่นดินไหวขนาด 6.8 เมื่อราว 1,500 ปีที่แล้ว และช่วงเวลาเกิดแผ่นดินไหวรุนแรงซ้ำในรอยเลื่อนนี้อยู่ที่ราว 1,500 ปี

ข้อมูลธรณีวิทยาช่วยบอกว่าแผ่นดินไหวในพื้นที่นี้เกิดขึ้นได้จริง แต่ยังไม่ได้พิสูจน์ว่าแผ่นดินไหวครั้งใดคือเหตุการณ์ในตำนาน เพราะช่วงเวลาในตำนาน คือราวพุทธศตวรรษที่ 17 กับอายุของหลักฐานแผ่นดินไหวที่รายงานไว้ไม่ได้ตรงกันพอดี

หลักฐานโบราณคดีบอกอะไรต่างจากตำนาน?

หลักฐานโบราณคดีบอกว่าเมืองเชียงแสนที่เราเห็นวันนี้เป็นเมืองสมัยล้านนาเป็นหลัก ส่วนการอยู่อาศัยก่อนหน้านั้นมีร่องรอยบางส่วน แต่ยังไม่มากพอจะยืนยันรายละเอียดในตำนาน ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรเขียนว่า จากหลักฐานทางโบราณคดีและรูปแบบศิลปะ ยังไม่พบหลักฐานที่เก่าไปกว่า พ.ศ. 1871 อันเป็นปีที่พญาแสนภูสถาปนาเมืองเชียงแสน

ผลการขุดแต่งวัดพระธาตุเจดีย์หลวงที่บันทึกในฐานข้อมูลเดียวกันก็ชี้ไปทางเดียวกัน คือพบเครื่องถ้วยจากแหล่งเตาในภาคเหนือและจากจีน อายุราวต้นพุทธศตวรรษที่ 20 จึงกำหนดได้ว่าเมืองเชียงแสนมีหลักฐานการอยู่อาศัยอย่างเด่นชัดตั้งแต่ราวต้นพุทธศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา

อายุกำแพงเมืองจากการตรวจเรืองแสงความร้อน

ข้อมูลที่น่าสนใจที่สุดมาจากการหาอายุอิฐและดินของกำแพงเมืองด้วยวิธีเรืองแสงความร้อน (Thermoluminescence หรือ TL) หน้าประวัติของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงแสน กรมศิลปากร ระบุว่าได้ค่าอายุของกำแพงเมืองเชียงแสนสมัยที่ 1 ที่ 1,400 ถึง 1,600 ปีมาแล้ว หรือราวพุทธศตวรรษที่ 10 ถึง 12 ขณะที่ข่าวของมติชนรายงานผลที่สำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ เปิดเผย ว่าการศึกษาในปี พ.ศ. 2553 ถึง 2554 ใช้ตัวอย่างดินและอิฐ 13 ตัวอย่าง และแบ่งช่วงการใช้งานกำแพงเป็น 3 ช่วง คือราวพุทธศตวรรษที่ 9 ถึง 11 ราวพุทธศตวรรษที่ 16 และราวพุทธศตวรรษที่ 20 ถึง 21

ตัวเลขช่วงแรกของทั้งสองแหล่งต่างกันเล็กน้อย เราแนะนำให้ถือตามหน้าเว็บของพิพิธภัณฑ์ซึ่งเป็นหน่วยงานของกรมศิลปากรโดยตรง แต่ประเด็นที่ตรงกันคือ พญาแสนภูน่าจะสร้างเมืองซ้อนทับบนร่องรอยเมืองที่มีคนใช้งานมาก่อน ซึ่งสอดคล้องกับที่เอกสารประวัติศาสตร์บอกว่าพญาแสนภู “ฟื้นฟูเมืองรอยเก่า” ไม่ได้สร้างบนพื้นที่ว่างเปล่า

สำนักศิลปากรที่ 7 เขียนว่านักประวัติศาสตร์หลายท่านเห็นว่าเมืองโยนกไม่น่าจะเป็นเพียงเมืองในตำนาน แต่การมีคนอยู่อาศัยในพุทธศตวรรษที่ 10 ถึง 12 ก็ยังไม่เท่ากับการพิสูจน์ว่ามีกษัตริย์ชื่อสิงหนวัติ หรือมีกษัตริย์ต่อเนื่องกันกว่า 45 พระองค์ตามที่ตำนานหลายฉบับเล่า

โยนกเชียงแสนเกี่ยวข้องกับหิรัญนครเงินยางและล้านนาอย่างไร?

ตามลำดับที่ตำราไทยใช้ โยนกเชียงแสนเป็นแว่นแคว้นในตำนานยุคแรก หิรัญนครเงินยางเป็นแว่นแคว้นที่เกิดขึ้นในลุ่มน้ำเดียวกันต่อมา และพญามังรายแห่งเงินยางคือผู้ตั้งอาณาจักรล้านนา เชียงแสนที่พญาแสนภูสร้างเมื่อ พ.ศ. 1871 จึงเป็นเมืองของล้านนาที่ตั้งอยู่บนพื้นที่ซึ่งตำนานผูกไว้กับโยนก

หิรัญนครเงินยาง

บทเรียนของทรูปลูกปัญญาสรุปจากตำนานเมืองเชียงใหม่ว่า ปู่เจ้าลาวจกเป็นหัวหน้าผู้คนบนดอยตุง นำบริวารลงมาสร้างเมืองหิรัญนครบริเวณลุ่มแม่น้ำกก ตั้งราชวงศ์ลวจังกราชหรือราชวงศ์ลาว และปกครองถึงกษัตริย์องค์ที่ 24 คือพระยาลาวเมง ผู้เป็นพระบิดาของพระยามังราย วิกิพีเดียภาษาไทยให้ช่วงอายุของเงินยางไว้ที่ พ.ศ. 1181 ถึง 1835 ระบุว่าย้ายศูนย์กลางจากหิรัญไปเงินยางราว พ.ศ. 1393 และระบุว่ามีการรวมกับเวียงปรึกษาเมื่อ พ.ศ. 1191 ซึ่งเชื่อมกับตำนานผู้รอดชีวิตจากเมืองล่มในหัวข้อก่อน ตัวเลขชุดนี้อิงตำนานและพงศาวดารเป็นหลัก จึงควรใช้อย่างระมัดระวัง

พญามังรายกับการตั้งล้านนา

วิกิพีเดียระบุว่าพญามังรายครองเงินยางระหว่าง พ.ศ. 1805 ถึง 1835 และย้ายศูนย์กลางไปเชียงรายตั้งแต่ พ.ศ. 1805 และลงปีสถาปนาอาณาจักรล้านนาไว้ที่ พ.ศ. 1835 ส่วนบทเรียนของทรูปลูกปัญญาให้ช่วงอาณาจักรล้านนาไว้ที่ พ.ศ. 1839 ถึง 2442 และระบุว่าพระยามังรายสร้างราชธานีใหม่ชื่อนพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่ สองแหล่งจึงนับปีเริ่มต้นต่างกัน

มรดกทางวัฒนธรรมของอาณาจักรโยนกเชียงแสนมีอะไรบ้าง?

ถ้าตอบแบบข้อสอบสังคมศึกษา มรดกทางวัฒนธรรมที่เชื่อมกับโยนกเชียงแสนแบ่งได้เป็น 3 กลุ่ม คือ ตำนานและความทรงจำเรื่องการตั้งบ้านเมือง โบราณสถานในเมืองเชียงแสนและเวียงหนองหล่ม และศิลปกรรมที่เรียกกันว่าศิลปะเชียงแสน โดยเฉพาะพระพุทธรูปแบบสิงห์หนึ่ง ข้อควรระวังคือโบราณสถานเกือบทั้งหมดที่เหลืออยู่สร้างในสมัยล้านนา ไม่ใช่สมัยโยนกตามตำนาน การเขียนตอบว่าเป็น “มรดกของโยนก” จึงควรบอกด้วยว่าเป็นมรดกบนแผ่นดินโยนกเดิม

เมืองเชียงแสนและกำแพงเมือง

หน้าประวัติของพิพิธภัณฑ์ระบุว่าพญาแสนภูขุดคูเมือง 3 ด้าน เว้นด้านตะวันออกที่ใช้แม่น้ำโขงเป็นเขตแดน ก่อกำแพงทั้ง 4 ด้าน มีประตู 11 ประตู และพื้นที่ภายในกำแพงราว 2.5 ตารางกิโลเมตร ปัจจุบันเหลือหลักฐานประตูเมือง 5 ประตู ได้แก่ ประตูยางเทิง ประตูหนองมูด ประตูเชียงแสนหรือป่าสัก ประตูทัพม่าน และประตูดินขอ ฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่าประชุมพงศาวดารภาคที่ 61 กล่าวถึงประตูอีก 6 ประตูริมแม่น้ำโขง ซึ่งคาดว่าถูกน้ำเซาะพังไปหมดแล้ว รวมกันจึงได้ 11 ประตูพอดี กำแพงด้านเหนือเหลือยาวประมาณ 950 เมตร ด้านตะวันตกประมาณ 2.55 กิโลเมตร และด้านใต้ประมาณ 850 เมตร ในเขตเมืองมีวัด 139 วัด อยู่ในกำแพง 76 วัด และนอกกำแพง 63 วัด

ตารางมรดกสำคัญบนแผ่นดินโยนกเชียงแสน

ตารางนี้รวบรวมจากฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร และหน้าเว็บของกรมศิลปากร ถ้าแหล่งข้อมูลให้ปีไม่ตรงกัน เราใส่ไว้ทั้งสองค่า

วัดป่าสักและวัดพระธาตุเจดีย์หลวง

วัดป่าสักได้ชื่อจากตำนานที่เล่าว่าพระเจ้าแสนภูโปรดให้นำต้นสัก 300 ต้นมาปลูกล้อมรอบพระอาราม ซึ่งสร้างขึ้นเพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุส่วนกระดูกตาตุ่มขวาที่พระภิกษุนำมาจากเมืองปาฏลีบุตร ฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอ้างปีสร้างว่า พ.ศ. 1838 หรือ พ.ศ. 1871 ตามตำนานสิงหนวัติกุมารและประชุมพงศาวดารภาคที่ 61 ส่วนหน้าประวัติของพิพิธภัณฑ์สันนิษฐานว่าเป็น พ.ศ. 1875 คือ 4 ปีหลังสร้างกำแพงเมืองเสร็จ เจดีย์ประธานเป็นเจดีย์ทรงปราสาทยอดที่นักวิชาการเห็นว่าได้รับอิทธิพลศิลปะพุกามผ่านทางสุโขทัย ราวต้นพุทธศตวรรษที่ 20 และปูนปั้นจากวัดนี้มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 19 ถึง 22 วัดป่าสักประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถานหลายครั้ง รวมถึงในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 74 ตอนที่ 96 วันที่ 12 พฤศจิกายน 2500

วัดพระธาตุเจดีย์หลวงอยู่ในกำแพงเมือง ตามประวัติกล่าวว่าพระเจ้าแสนภูเป็นผู้สร้าง แต่รูปแบบเจดีย์ที่เห็นอยู่จัดเป็นเจดีย์แปดเหลี่ยม อายุราวกลางพุทธศตวรรษที่ 21 ซึ่งตรงกับที่ชินกาลมาลีปกรณ์บันทึกว่ามีการบูรณะเจดีย์หลวงเมื่อ พ.ศ. 2058 ในรัชสมัยพระเมืองแก้ว โดยให้ขุดเจดีย์องค์เดิมแล้วก่อขึ้นใหม่

ศิลปะเชียงแสนและพระพุทธรูปสิงห์หนึ่งมีลักษณะอย่างไร?

ศิลปะเชียงแสนเป็นชื่อที่ใช้กันมานานเรียกศิลปกรรมภาคเหนือตอนบน ปัจจุบันนิยมเรียกว่าศิลปะล้านนา วิกิพีเดียภาษาไทยให้ความหมายไว้ว่า ศิลปะล้านนาหรือศิลปะเชียงแสน หมายถึงศิลปะในดินแดนล้านนา และอธิบายว่าศูนย์กลางเดิมอยู่ที่เชียงแสนก่อนพญามังรายย้ายไปสร้างเชียงใหม่ ชิ้นงานที่ขึ้นชื่อที่สุดคือพระพุทธรูป ซึ่งแบ่งออกเป็นกลุ่มสิงห์หนึ่ง สิงห์สอง และสิงห์สาม

ลักษณะพระพุทธรูปแบบเชียงแสนสิงห์หนึ่ง

สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ อธิบายว่าพระพุทธรูปแบบเชียงแสนสิงห์หนึ่งแสดงอิทธิพลของศิลปะปาละที่ผ่านมาทางอาณาจักรพุกามของพม่า ลักษณะสำคัญคือ ประทับนั่งขัดสมาธิเพชร พระพักตร์กลม พระโอษฐ์ยิ้ม ขมวดพระเกศาใหญ่ พระรัศมีเป็นดอกบัวตูม และพระวรกายอวบอ้วน ชายสังฆาฏิสั้นอยู่เหนือพระถัน พระพุทธรูปที่พิพิธภัณฑ์หอพุทธศิลป์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตนครราชสีมา อธิบายไว้ อยู่ในปางมารวิชัย ประทับบนฐานบัวคว่ำบัวหงาย ชายสังฆาฏิปลายเป็นแฉกคล้ายเขี้ยวตะขาบ

ส่วนกลุ่มสิงห์สองแสดงอิทธิพลศิลปะสุโขทัย ประทับนั่งขัดสมาธิราบ พระพักตร์รูปไข่ จุดสังเกตง่ายที่สุดจึงอยู่ที่ท่านั่งและรูปพระพักตร์

ทำไมอายุพระสิงห์หนึ่งจึงเคยถูกประเมินผิด

วิกิพีเดียเรื่องศิลปะล้านนาบันทึกว่า เดิมเชื่อกันว่าพระพุทธรูปสิงห์หนึ่งเก่ามาก อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 16 แต่ปัจจุบันสันนิษฐานว่าน่าจะเริ่มพร้อมการสถาปนาอาณาจักรล้านนาในช่วงพุทธศตวรรษที่ 19 และสร้างคู่กับกลุ่มสิงห์สองไปจนหมดยุคล้านนา หอพุทธศิลป์ของ มจร ก็จัดกลุ่มเชียงแสนสิงห์หนึ่งเป็นศิลปะล้านนาระยะที่ 2 อายุราวพุทธศตวรรษที่ 19 ถึง 20

ประเด็นนี้สำคัญกับเรื่องโยนกโดยตรง ความเชื่อเดิมที่ว่าพระพุทธรูปเชียงแสนเก่าถึงพุทธศตวรรษที่ 16 เคยถูกใช้สนับสนุนภาพของแว่นแคว้นเชียงแสนก่อนสมัยล้านนา เมื่อการกำหนดอายุเปลี่ยน พระพุทธรูปแบบนี้จึงเป็นมรดกของล้านนาที่ใช้ชื่อเมืองเชียงแสน มากกว่าจะเป็นหลักฐานของโยนกในตำนาน

คำถามที่พบบ่อย

จำอาณาจักรโยนกเชียงแสนอย่างไรให้ถูกต้อง

สรุปให้จำง่ายที่สุดคือ แยกเป็นสองชั้น ชั้นแรกคือตำนาน ได้แก่ สิงหนวัติกุมาร พญานาค โยนกนาคพันธุ์ และเมืองล่มเพราะปลาไหลเผือก ชั้นที่สองคือหลักฐาน ได้แก่ กำแพงเมืองที่พญาแสนภูสร้างเมื่อ พ.ศ. 1871 วัดป่าสัก วัดพระธาตุเจดีย์หลวง โบราณสถาน 78 แหล่งที่เวียงหนองหล่ม และพระพุทธรูปแบบสิงห์หนึ่งซึ่งเป็นศิลปะล้านนา ถ้าเขียนตอบข้อสอบหรือเล่าให้คนอื่นฟัง ให้บอกทุกครั้งว่าข้อมูลนั้นมาจากชั้นไหน

แหล่งอ้างอิง

• กรมศิลปากร: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงแสน ประวัติและบทบาทหน้าที่
• สำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่: เมืองโยนก นครในตำนานล้านนา
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดี เมืองเชียงแสน
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดี วัดป่าสัก
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดี วัดเจดีย์หลวง เชียงแสน
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: วิกิชุมชน เวียงหนองหล่ม
• Culturio ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: ประวัติเมืองโบราณเชียงแสน
• สผ. ฐานข้อมูลสิ่งแวดล้อมศิลปกรรม: เมืองโยนกนาคพันธุ์สิงหนวัตินคร
• มติชน: นักโบราณคดีเก็บดิน อิฐกำแพงเมืองเชียงแสนตรวจอายุด้วยวิธีเรืองแสงความร้อน
• ผู้จัดการออนไลน์: รอยเลื่อนแม่จัน กับโยนกเชียงแสน (24 มีนาคม 2562)
• ทรูปลูกปัญญา: บทเรียนออนไลน์ เรื่อง รัฐไทยในดินแดนไทย
• The 101 World: ตำนานล้านนากับบ้านเมืองก่อนมีราชอาณาจักร (พริษฐ์ ชิวารักษ์, 8 พฤศจิกายน 2565)
• วิกิพีเดีย: เงินยาง
• วิกิพีเดีย: ศิลปะล้านนา
• มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ: พระพุทธรูปศิลปะล้านนา
• พิพิธภัณฑ์หอพุทธศิลป์ มจร วิทยาเขตนครราชสีมา: พระพุทธรูปศิลปะล้านนา แบบเชียงแสนสิงห์หนึ่ง
• พิพิธภัณฑ์หอพุทธศิลป์ มจร วิทยาเขตนครราชสีมา: พระพุทธรูปศิลปะสมัยเชียงแสนปางมารวิชัยสิงห์ ๑