ขงจื๊อ ศึกษาได้จากหลักฐานใด: หลุนอวี่ ซือจี้ และคัมภีร์สี่เล่มห้าเล่ม

เราศึกษาเรื่องราวเกี่ยวกับขงจื๊อได้จากคัมภีร์หลุนอวี่ (The Analects) เป็นหลัก เพราะเป็นบันทึกคำสอนและบทสนทนาที่ลูกศิษย์รวบรวมไว้หลังขงจื๊อเสียชีวิต และ Britannica ระบุว่านักวิชาการถือว่าเป็นแหล่งที่เชื่อถือได้มากที่สุดสำหรับคำสอนของท่าน ส่วนประวัติชีวิตอย่างเป็นลำดับเก่าที่สุดอยู่ในบทตระกูลขงจื๊อ (孔子世家) ของซือจี้ ที่ซือหม่าเชียนเขียนเสร็จราว 91 ปีก่อนคริสตกาล

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 11 กันยายน 2569

เราสามารถศึกษาเรื่องราวเกี่ยวกับขงจื๊อได้จากหลักฐานใด?

ถ้าเป็นคำถามในข้อสอบสังคมศึกษาหรือประวัติศาสตร์ คำตอบที่ตรงที่สุดคือคัมภีร์หลุนอวี่ บางตำราเขียนว่าหลุนอี่ หรือเรียกตามชื่ออังกฤษว่า The Analects of Confucius วิกิพีเดียภาษาไทยอธิบายว่าหลุนอวี่เป็นบันทึกเรื่องราว คำพูด และคำสอนของขงจื๊อ ส่วน Britannica เขียนไว้ว่านักวิชาการถือว่าหลุนอวี่เป็นแหล่งที่เชื่อถือได้มากที่สุดของหลักคำสอนของปราชญ์ท่านนี้ และมักเป็นคัมภีร์ขงจื๊อเล่มแรกที่นักเรียนจีนได้เรียน

แต่ถ้าถามว่าเรารู้เรื่องชีวิตของขงจื๊อได้จากไหนบ้าง คำตอบจะกว้างกว่านั้น สารานุกรมปรัชญาของมหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด (Stanford Encyclopedia of Philosophy ฉบับปรับปรุงเนื้อหาเมื่อ 2 พฤษภาคม 2024) แบ่งหลักฐานเป็นสองกลุ่มใหญ่ คือเอกสารที่คัดลอกสืบต่อกันมา (transmitted texts) กับเอกสารที่ขุดพบทางโบราณคดี (excavated texts)

กลุ่มที่ 1 เอกสารที่คัดลอกสืบต่อกันมา

กลุ่มนี้มีหลุนอวี่เป็นแกนกลาง ตามด้วยบทตระกูลขงจื๊อในซือจี้ของซือหม่าเชียน จั่วจ้วน (左傳) ซึ่งเป็นอรรถกถาของพงศาวดารชุนชิว หนังสือเมิ่งจื่อ (孟子) คัมภีร์หลี่จี้ (禮記) และหนังสือรวมคำสนทนาอีกหลายเล่ม เช่น ต้าไต้หลี่จี้ และข่งจื่อเจียอวี่ (孔子家語)

กลุ่มที่ 2 หลักฐานที่ขุดพบ

กลุ่มนี้คือม้วนไม้ไผ่และแผ่นไหมจากสุสานโบราณ เช่น ที่ติ้งโจว หม่าหวังตุย กัวเตี้ยน และไห่ฮุน รวมถึงโบราณสถานอย่างวัดและสุสานขงจื๊อที่เมืองชวีฟู่ มณฑลซานตง หลักฐานกลุ่มนี้ให้เราเห็นข้อความสมัยราชวงศ์ฮั่นก่อนผ่านการคัดลอกซ้ำอีกนับพันปี

ขงจื๊อเกิดปีไหน และข้อมูลนี้มาจากหลักฐานใด?

ขงจื๊อเกิดปี 551 ก่อนคริสตกาล และเสียชีวิตปี 479 ก่อนคริสตกาล ตามปีที่ใช้กันเป็นขนบ วิกิพีเดียภาษาไทยเทียบให้ว่าตรงกับ 8 ปีก่อน พ.ศ. และ พ.ศ. 64 ท่านเกิดที่แคว้นโจว (Zou) ทางใต้ของรัฐหลู่ ในพื้นที่มณฑลซานตงปัจจุบัน

จุดที่คนมักไม่รู้คือ ปีเกิด 551 ไม่ได้มาจากหลุนอวี่ สารานุกรมสแตนฟอร์ดระบุว่าปีนี้มาจากอรรถกถากงหยาง (公羊傳) ของพงศาวดารชุนชิว ส่วนซือจี้เขียนไว้ว่า 「魯襄公二十二年而孔子生」 หมายถึงขงจื๊อเกิดในปีที่ 22 ของรัชกาลเจ้าผู้ครองรัฐหลู่พระนามว่าเซียงกง ปีเกิดจึงเป็นปีตามขนบที่นับจากรัชกาลในบันทึกโบราณ

ขงจื๊ออายุเท่าไหร่ตอนเสียชีวิต

บทตระกูลขงจื๊อในซือจี้เขียนว่า 「孔子年七十三，以魯哀公十六年四月己丑卒」 แปลว่าขงจื๊ออายุ 73 ปี เสียชีวิตในเดือนสี่ปีที่ 16 ของรัชกาลอายกงแห่งรัฐหลู่ ขณะที่วิกิพีเดียภาษาอังกฤษคำนวณจากปีสากลว่าอายุราว 71 ถึง 72 ปี ตัวเลขทั้งสองไม่ตรงกันพอดี เวลาเขียนรายงานจึงควรบอกด้วยว่าอ้างจากแหล่งใด

คัมภีร์หลุนอวี่บันทึกอะไร และเชื่อถือได้แค่ไหน?

หลุนอวี่เป็นหนังสือขนาดไม่ยาว มี 20 บท แต่ละบทแบ่งเป็นตอนสั้น ๆ ส่วนใหญ่ขึ้นต้นว่า “ท่านอาจารย์กล่าวว่า” แล้วตามด้วยคำสอนหนึ่งหรือสองประโยค บางตอนเป็นบทสนทนาระหว่างขงจื๊อกับลูกศิษย์ หรือกับเจ้าผู้ครองรัฐ Britannica สรุปว่าหลุนอวี่แทบจะรวมแนวคิดจริยธรรมพื้นฐานของขงจื๊อไว้ทั้งหมด เช่น เหริน (ความเมตตา) จวินจื่อ (วิญญูชน) หลี่ (จารีตที่เหมาะสม) และเจิ้งหมิง (การทำให้ชื่อตรงกับความจริง) และยังมีภาพชีวิตประจำวันของขงจื๊อที่ลูกศิษย์บันทึกไว้ด้วย

ตัวอย่างที่ Britannica ยกมาคือคำอธิบายเรื่องความกตัญญู (เซี่ยว) ขงจื๊อกล่าวว่าถ้าความกตัญญูหมายถึงแค่การเลี้ยงดูพ่อแม่ แม้สุนัขและม้าก็ได้รับการเลี้ยงดูเช่นกัน ความกตัญญูจึงไม่มีอยู่จริงถ้าขาดความเคารพ

ใครเป็นผู้รวบรวม และรวบรวมเมื่อไหร่

ขงจื๊อไม่ได้เขียนหลุนอวี่เอง ความเชื่อดั้งเดิมอิงบันทึกของปันกู้ (ค.ศ. 39 ถึง 92) ที่ว่าลูกศิษย์รุ่นแรกและรุ่นที่สองเป็นผู้รวบรวม วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่าเนื้อหาถูกรวบรวมในยุคจั้นกั๋วหรือยุครณรัฐ (475 ถึง 221 ปีก่อนคริสตกาล) และลงตัวเป็นรูปแบบสุดท้ายในช่วงกลางราชวงศ์ฮั่น

ในสมัยฮั่นมีหลุนอวี่อยู่ 3 ฉบับ บทความของ Paul van Els ที่ตีพิมพ์กับสำนักพิมพ์ Brill ในปี 2018 อ้างหนังสือฮั่นซูว่า ฉบับรัฐหลู่มี 20 บท ฉบับรัฐฉีมี 22 บท และฉบับอักษรโบราณมี 21 บท ต่อมาจางอวี่ ราชครูของจักรพรรดิฮั่นเฉิงตี้ ได้เรียบเรียงฉบับหลู่กับฉบับฉีเข้าด้วยกัน จนกลายเป็นต้นฉบับที่ใช้สืบต่อมาถึงปัจจุบัน

ข้อควรระวังเรื่องความน่าเชื่อถือ

ความเห็นทางวิชาการเปลี่ยนไปในช่วง 40 ปีที่ผ่านมา สารานุกรมสแตนฟอร์ดเล่าว่าบทความของจูเหว่ยเจิ้งในปี 1986 ชี้ว่าก่อนศตวรรษที่ 2 ก่อนคริสตกาล แทบไม่มีเอกสารใดยกข้อความจากหลุนอวี่โดยระบุชื่อหนังสือ ต่อมานักวิชาการอย่าง Michael Hunter แสดงให้เห็นว่านักเขียนเพิ่งเริ่มสนใจหลุนอวี่อย่างจริงจังในช่วงปลายศตวรรษที่ 2 และศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล

ข้อสรุปนี้ไม่ได้บอกว่าหลุนอวี่ปลอม แต่บอกว่าไม่ควรถือว่าทุกประโยคเป็นคำพูดของขงจื๊อคำต่อคำ สำหรับข้อสอบระดับโรงเรียน หลุนอวี่ยังเป็นคำตอบที่ถูกต้อง

ซือหม่าเชียนเขียนประวัติขงจื๊อไว้ที่ไหน และเล่าอะไรบ้าง?

ซือหม่าเชียนเขียนประวัติขงจื๊อไว้ในซือจี้ (史記) หรือบันทึกของนักประวัติศาสตร์ ในหมวดตระกูลสืบสกุล (世家) บทที่ 47 ชื่อ “ข่งจื่อซื่อเจีย” หรือบทตระกูลขงจื๊อ สารานุกรมสแตนฟอร์ดระบุว่านี่คือชีวประวัติขงจื๊อฉบับแรกที่มีเนื้อหาเป็นเรื่องเป็นราว

ซือจี้เป็นงานขนาดใหญ่มาก วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่ามีราว 526,500 ตัวอักษร แบ่งเป็น 130 บท ได้แก่ พงศาวดารจักรพรรดิ 12 บท ตาราง 10 บท บทความเฉพาะเรื่อง 8 บท ตระกูลสืบสกุล 30 บท และชีวประวัติ 70 บท เขียนเสร็จราว 91 ปีก่อนคริสตกาล โดยซือหม่าเชียนสานต่องานที่บิดาของเขา ซือหม่าทาน เริ่มไว้ สารานุกรมสแตนฟอร์ดให้ช่วงชีวิตของซือหม่าเชียนไว้ราว 145 ถึง 86 ปีก่อนคริสตกาล

ข้อมูลเด่นในบทตระกูลขงจื๊อ

• ปีเกิด: ปีที่ 22 ของรัชกาลเซียงกงแห่งรัฐหลู่
• ปีตาย: เดือนสี่ ปีที่ 16 ของรัชกาลอายกง ขณะอายุ 73 ปี
• ลูกศิษย์: 「弟子蓋三千焉，身通六藝者七十有二人」 คือมีลูกศิษย์ราว 3,000 คน ในจำนวนนี้ 72 คนเชี่ยวชาญศาสตร์ทั้งหก
• ที่ฝังศพ: 「孔子葬魯城北泗上」 ฝังไว้ทางเหนือของเมืองหลวงรัฐหลู่ ริมแม่น้ำซื่อ

ตัวเลขลูกศิษย์ต่างกันไปตามบท สารานุกรมสแตนฟอร์ดสรุปว่าบันทึกของซือหม่าเชียนระบุชื่อลูกศิษย์โดยตรง 77 คน ขณะที่บทตระกูลขงจื๊อใช้ตัวเลข 72 คน สารานุกรมสแตนฟอร์ดยังเตือนว่านักวิชาการพบความไม่สอดคล้องในเรื่องตำแหน่งราชการและเส้นทางเดินทางไปรัฐต่าง ๆ ที่ซือจี้เล่าไว้ บทนี้จึงเหมาะใช้เป็นโครงเรื่องชีวิต แต่รายละเอียดแต่ละตอนควรตรวจกับแหล่งอื่น

จั่วจ้วนและเมิ่งจื่อช่วยอะไรได้บ้าง

จั่วจ้วนเล่าเหตุการณ์ในช่วง 722 ถึง 468 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งทับกับช่วงชีวิตขงจื๊อพอดี วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าตามขนบเชื่อว่าจั่วชิวหมิงเป็นผู้แต่ง แต่นักวิชาการปัจจุบันเห็นว่าน่าจะแต่งในครึ่งหลังของศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล สารานุกรมสแตนฟอร์ดชี้ว่าจั่วจ้วนมีบันทึกเกี่ยวกับขงจื๊อในปี 509 และ 500 ก่อนคริสตกาล จุดแข็งของจั่วจ้วนคือให้บริบททางการเมืองของรัฐหลู่ในสมัยนั้น แม้จะพูดถึงตัวขงจื๊อไม่มาก

ส่วนหนังสือเมิ่งจื่อบันทึกคำสอนของเมิ่งจื่อ (ราว 371 ถึง 289 ปีก่อนคริสตกาล) ซึ่งวิกิพีเดียระบุว่าเป็นศิษย์รุ่นที่สี่ของขงจื๊อ เรียนกับสายของจื่อซือ หลานของขงจื๊อ หนังสือเล่มนี้เป็นพยานว่าคำสอนของขงจื๊อถูกส่งต่อและตีความอย่างไรในอีกราวร้อยปีต่อมา

คัมภีร์ขงจื๊อมีอะไรบ้าง?

คัมภีร์ที่ผูกกับชื่อขงจื๊อแบ่งเป็นสองชุด คือห้าคัมภีร์ (五經 อู่จิง) และสี่หนังสือ (四書 ซื่อซู) รวมเรียกว่าสี่หนังสือห้าคัมภีร์ แต่ต้องแยกให้ชัดว่าขงจื๊อไม่ได้แต่งทั้งหมด หลายเล่มมีมาก่อนท่าน และบางเล่มเขียนขึ้นหลังท่านเสียชีวิต

ห้าคัมภีร์ (อู่จิง)

Britannica ระบุว่าห้าคัมภีร์ประกอบด้วย อี้จิง (คัมภีร์ว่าด้วยความเปลี่ยนแปลง) ซูจิง (คัมภีร์ประวัติศาสตร์) ซือจิง (คัมภีร์กวีนิพนธ์) หลี่จี้ (บันทึกจารีต) และชุนชิว (พงศาวดารฤดูใบไม้ผลิและฤดูใบไม้ร่วง) ทั้งห้าเล่มเกี่ยวข้องกับชื่อขงจื๊อในทางใดทางหนึ่ง และถูกใช้เป็นบรรทัดฐานของสังคมจีนมานาน 2,000 ปี วิกิพีเดียเสริมว่าซือจิงมีบทกวี 305 บท และชุนชิวบันทึกเหตุการณ์ของรัฐหลู่ในช่วง 722 ถึง 481 ปีก่อนคริสตกาล

เดิมมีหกคัมภีร์ Britannica เล่าว่าเอกสารของซือหม่าเชียน ปันกู้ และหยางสยง ต่างกล่าวถึงคัมภีร์ดนตรี (เยว่จิง) ซึ่งสูญหายไป อาจสูญในเหตุการณ์เผาตำราของจิ๋นซีฮ่องเต้เมื่อปี 213 ก่อนคริสตกาล ในปี 136 ก่อนคริสตกาล จักรพรรดิฮั่นอู่ตี้ประกาศให้ลัทธิขงจื๊อเป็นอุดมการณ์ของรัฐ และในปี 124 ก่อนคริสตกาล ห้าคัมภีร์ก็กลายเป็นหลักสูตรแกนกลางของสำนักศึกษาหลวง

สี่หนังสือ (ซื่อซู)

Britannica ระบุว่าจูซี นักปรัชญาขงจื๊อใหม่ พิมพ์รวมสี่หนังสือเป็นชุดเดียวพร้อมอรรถกถาในปี ค.ศ. 1190 ได้แก่ ต้าเสวีย (ความรู้อันยิ่งใหญ่) จงยง (หลักทางสายกลาง) หลุนอวี่ และเมิ่งจื่อ ซึ่งเป็นเล่มที่ยาวที่สุด ต้าเสวียกับจงยงเดิมเป็นบทหนึ่งในหลี่จี้ที่ถูกดึงออกมา สี่หนังสือถูกใช้เป็นเนื้อหาสอบรับราชการของจีนตั้งแต่ปี 1313 ถึง 1905 และตั้งแต่ปี 1415 เป็นต้นมา การรู้อรรถกถาของจูซีกลายเป็นเงื่อนไขที่ขาดไม่ได้ในการสอบ

ในเก้าเล่มนี้ มีหลุนอวี่เพียงเล่มเดียวที่เป็นบันทึกคำพูดของขงจื๊อเป็นหลัก

หลักฐานโบราณคดีใดช่วยตรวจสอบคัมภีร์ขงจื๊อ?

ชิ้นที่สำคัญที่สุดสำหรับคำถามนี้คือหลุนอวี่ติ้งโจว (定州論語) บทความของ Paul van Els เล่าว่าในปี 55 ก่อนคริสตกาล หลิวซิว เจ้าผู้ครองแคว้นจงซาน (พระนามหลังสิ้นพระชนม์ว่าจงซานหวยหวัง) สิ้นพระชนม์และถูกฝังพร้อมของมีค่า ไม่นานหลังฝัง โจรขุดเข้าไปในสุสานแต่ทำคบเพลิงจุดไฟไหม้ ม้วนไม้ไผ่จำนวนหนึ่งจึงถูกเผาและกระจัดกระจาย

ปี 1973 นักโบราณคดีจีนใช้เวลา 8 เดือนขุดสุสานนี้ที่หมู่บ้านปาเจี่ยวหลาง ใกล้เมืองติ้งโจว มณฑลเหอเป่ย พบหลุนอวี่บนไม้ไผ่ 620 ชิ้น ส่วนใหญ่แตกหัก เดิมแต่ละชิ้นน่าจะยาว 16.2 เซนติเมตร กว้าง 0.7 เซนติเมตร มี 19 ถึง 21 ตัวอักษรต่อชิ้น อ่านได้รวม 7,576 ตัวอักษร หรือเกือบครึ่งหนึ่งของหลุนอวี่ฉบับที่สืบทอดมา ต่อมาในปี 1976 แผ่นดินไหวถังซานทำให้กล่องเก็บล้ม ไม้ไผ่เสียหายซ้ำอีกรอบ คำอ่านเต็มจึงเพิ่งตีพิมพ์ในปี 1997

van Els อธิบายว่าก่อนการค้นพบนี้ หลุนอวี่ฉบับเก่าที่สุดคือฉบับที่แกะบนแผ่นหินราวปี ค.ศ. 175 ม้วนไม้ไผ่ติ้งโจวจึงเก่ากว่าเกินสองศตวรรษ

หลักฐานที่ขุดพบชิ้นอื่น

• หลุนอวี่เปียงยาง: ขุดพบในทศวรรษ 1990 ที่เปียงยาง เกาหลีเหนือ สารานุกรมสแตนฟอร์ดระบุอายุราว 62 ถึง 45 ปีก่อนคริสตกาล ส่วนวิกิพีเดียระบุว่านักวิชาการนานาชาติยังเข้าถึงได้จำกัด
• สุสานไห่ฮุน: ขุดระหว่างปี 2011 ถึง 2015 ในมณฑลเจียงซี กำหนดอายุ 59 ปีก่อนคริสตกาล อาจมีบทที่หายไปจากหลุนอวี่ฉบับรัฐฉี 22 บท เช่น บท “จือเต้า” ที่ไม่มีในฉบับปัจจุบัน
• หม่าหวังตุย: ขุดปี 1973 ในมณฑลหูหนาน มีเอกสารอายุ 168 ปีก่อนคริสตกาลที่บันทึกคำพูดของขงจื๊อเกี่ยวกับอี้จิง
• กัวเตี้ยน: ขุดปี 1993 ในมณฑลหูเป่ย มีข้อความแบบเดียวกับหลุนอวี่ แต่ไม่ได้ระบุว่าเป็นคำพูดของขงจื๊อ
• หวังเจียจุ่ยและเอกสารของมหาวิทยาลัยอันฮุย: หวังเจียจุ่ยขุดพบปี 2021 เป็นข้อความชื่อ “ข่งจื่ออวี้” ซึ่งซ้อนกับหลุนอวี่เพียงบางส่วน ส่วนเอกสาร “จ้งหนีอวี้” ของมหาวิทยาลัยอันฮุยมีคำพูดราวยี่สิบกว่าตอน โดย 7 ตอนตรงกับหลุนอวี่ฉบับปัจจุบัน

สารานุกรมสแตนฟอร์ดสรุปว่าหลักฐานเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าเนื้อหาเกี่ยวกับขงจื๊อที่เวียนกันอยู่ก่อนหลุนอวี่จะนิ่งในศตวรรษที่ 2 ก่อนคริสตกาลนั้น ลื่นไหลและหลากหลายกว่าที่เคยคิด

หลักฐานแต่ละชิ้นน่าเชื่อถือต่างกันอย่างไร

ช่องความน่าเชื่อถือเป็นการสรุปของเราจากแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ ไม่ใช่คะแนนทางการ

วัด สุสาน และจวนตระกูลขงที่ชวีฟู่บอกอะไรเราบ้าง?

หลักฐานทางกายภาพที่สำคัญที่สุดอยู่ที่เมืองชวีฟู่ มณฑลซานตง บ้านเกิดของขงจื๊อ UNESCO ขึ้นทะเบียน “วัดและสุสานขงจื๊อ และจวนตระกูลขงในชวีฟู่” เป็นมรดกโลกในปี 1994 ตามเกณฑ์ข้อ (i) (iv) และ (vi) พื้นที่แหล่งมรดกรวม 183 เฮกตาร์

ตามคำอธิบายของ UNESCO วัดขงจื๊อสร้างขึ้นเพื่อรำลึกและเซ่นไหว้ขงจื๊อในปี 478 ก่อนคริสตกาล หรือหนึ่งปีหลังท่านเสียชีวิต วัดถูกทำลายและสร้างใหม่หลายครั้ง ปัจจุบันมีพื้นที่ 14 เฮกตาร์ มีอาคาร 104 หลังจากสมัยราชวงศ์จินถึงชิง ต้นไม้เก่าแก่กว่า 1,250 ต้น และศิลาจารึกกว่า 1,000 หลัก รวมถึงภาพสลักชีวิตของขงจื๊อ

สุสานขงจื๊ออยู่ห่างจากตัวเมืองไปทางเหนือ 1,100 เมตร เป็นที่ตั้งหลุมศพของขงจื๊อและหลุมศพของลูกหลานกว่า 100,000 หลุม ตำแหน่งนี้สอดคล้องกับที่ซือจี้เขียนว่าขงจื๊อถูกฝังทางเหนือของเมืองหลวงรัฐหลู่ริมแม่น้ำซื่อ ส่วนจวนตระกูลขงมีพื้นที่ 7 เฮกตาร์ อาคารราว 170 หลัง และเก็บเอกสารสมัยหมิงและชิงไว้กว่า 60,000 ชิ้น

โบราณสถานเหล่านี้เป็นหลักฐานของการยกย่องขงจื๊อกว่า 2,000 ปี มากกว่าจะเป็นหลักฐานคำสอน เพราะอาคารส่วนใหญ่สร้างใหม่หลายรอบ

คำถามที่พบบ่อย

สรุป: เริ่มจากหลุนอวี่ แล้วตรวจกับซือจี้และหลักฐานที่ขุดพบ

ถ้าต้องตอบข้อสอบ ให้ตอบว่าคัมภีร์หลุนอวี่ เพราะเป็นบันทึกคำพูดของขงจื๊อที่ลูกศิษย์รวบรวมไว้และได้รับการยอมรับว่าเชื่อถือได้มากที่สุด ถ้าต้องเขียนรายงาน ให้เพิ่มบทตระกูลขงจื๊อในซือจี้สำหรับประวัติชีวิต จั่วจ้วนสำหรับบริบทรัฐหลู่ และหลุนอวี่ติ้งโจวสำหรับหลักฐานว่าข้อความเมื่อราว 2,000 ปีก่อนเป็นอย่างไร

ระบุเสมอว่าข้อมูลแต่ละข้อมาจากไหน เช่น ปีเกิด 551 มาจากอรรถกถากงหยาง ส่วนอายุ 73 ปีมาจากซือจี้

แหล่งอ้างอิง

• Stanford Encyclopedia of Philosophy: Confucius (ปรับปรุง 2 พฤษภาคม 2024)
• Britannica: Lunyu (Analects)
• Britannica: Sishu (Four Books)
• Britannica: Wujing (Five Classics)
• UNESCO World Heritage Centre: Temple and Cemetery of Confucius and the Kong Family Mansion in Qufu
• 维基文库: 史記 卷047 孔子世家
• Leiden University Scholarly Publications: Paul van Els, Confucius’s Sayings Entombed: On Two Han Dynasty Bamboo Lunyu Manuscripts (Brill, 2018)
• Wikipedia: Analects
• Wikipedia: Records of the Grand Historian
• Wikipedia: Zuo zhuan
• Wikipedia: Four Books and Five Classics
• Wikipedia: Confucius
• Wikipedia: Mencius
• วิกิพีเดีย: ขงจื๊อ