วัคซีนโรต้า หยอดกี่ครั้ง อายุเท่าไหร่ ฟรีไหม และถ้าเลยกำหนดทำอย่างไร

วัคซีนโรต้าตามแผนงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคของกระทรวงสาธารณสุขกำหนดให้หยอดเมื่ออายุ 2, 4 และ 6 เดือน โดยเอกสารมาตรฐานการดำเนินงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค ปี 2568 ของกรมควบคุมโรคระบุว่าให้ 3 ครั้ง ยกเว้นวัคซีนยี่ห้อ Rotarix ที่ให้เพียง 2 ครั้งเมื่ออายุ 2 และ 4 เดือน ควรให้ครั้งแรกก่อนเด็กอายุ 15 สัปดาห์ และครั้งสุดท้ายควรเสร็จสิ้นก่อนทารกอายุครบ 32 สัปดาห์ วัคซีนนี้ไม่มีค่าใช้จ่ายที่สถานบริการสาธารณสุขของรัฐ

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 14 กันยายน 2569

ไวรัสโรต้าทำอะไรกับทารก และอันตรายแค่ไหน?

ไวรัสโรต้าเป็นสาเหตุสำคัญของอุจจาระร่วงรุนแรงในเด็กอายุน้อยกว่า 5 ปี สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยระบุว่าประมาณครึ่งหนึ่งของเด็กที่ต้องนอนโรงพยาบาลด้วยโรคอุจจาระร่วงมีสาเหตุมาจากไวรัสชนิดนี้ ที่อันตรายไม่ใช่ตัวเชื้อโดยตรง แต่เป็นภาวะขาดน้ำและเกลือแร่ที่ตามมาอย่างรวดเร็วในเด็กตัวเล็ก

หลังรับเชื้อเข้าไป อาการจะเริ่มภายใน 2 วัน ส่วนใหญ่อาเจียนนำมาก่อน แล้วจึงถ่ายเหลวเป็นน้ำ อาการอยู่ได้นาน 3 ถึง 7 วัน ประมาณหนึ่งในสามของผู้ป่วยมีไข้สูงและอาจชักได้ ในเด็กเล็กและผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่อง การสูญเสียน้ำและเกลือแร่มากพอจะทำให้ความดันโลหิตลดลง เกิดภาวะช็อก และเสียชีวิตได้

ทำไมสุขอนามัยอย่างเดียวเอาไม่อยู่

คำแนะนำเรื่องล้างมือและกินร้อนช้อนกลางยังจำเป็น แต่กับไวรัสตัวนี้มันไม่พอ สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยอธิบายว่าไวรัสเพียง 10 ตัวก็ก่อโรคได้ ในขณะที่อุจจาระของผู้ป่วย 1 กรัมมีไวรัสหลายล้านตัว ผู้ป่วยยังแพร่เชื้อได้ตั้งแต่ 2 วันก่อนมีอาการไปจนถึง 10 วันหลังหายแล้ว บางรายแพร่ได้เป็นเดือน และเชื้ออยู่บนมือกับสิ่งแวดล้อมได้นาน

ตัวเลขหลังไทยบรรจุวัคซีนเข้าแผนงาน

ไทยเริ่มให้วัคซีนโรต้าทั่วประเทศเมื่อกุมภาพันธ์ 2563 บทความในวารสาร Lancet Regional Health Southeast Asia ปี 2026 ซึ่งวิเคราะห์ข้อมูลจาก Health Data Centre ของกระทรวงสาธารณสุข 6,571 หน่วยบริการ รายงานว่าอัตราการได้รับวัคซีนโรต้าครบชุดของเด็กไทยเพิ่มจากร้อยละ 59.3 ในปี 2564 เป็นร้อยละ 76.5 ในปี 2567

ในช่วงเดียวกัน ค่ามัธยฐานอุบัติการณ์อุจจาระร่วงเฉียบพลันทุกสาเหตุในเด็กอายุ 0 ถึง 59 เดือน ลดจาก 357.06 เหลือ 216.23 ต่อเด็ก 1,000 คน คิดเป็นการลดลงร้อยละ 50.0 ส่วนอุจจาระร่วงที่เกี่ยวข้องกับไวรัสโรต้าลดลงร้อยละ 52.0 การนอนโรงพยาบาลด้วยอุจจาระร่วงทุกสาเหตุลดลงร้อยละ 58.2 และที่เกี่ยวข้องกับโรต้าลดลงร้อยละ 49.0 ในช่วง 1 ถึง 4 ปีหลังเริ่มให้วัคซีน

วัคซีนโรต้าหยอดตอนอายุเท่าไหร่บ้าง?

ตามโปสเตอร์กำหนดการให้วัคซีนตามแผนงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคของกระทรวงสาธารณสุข ปี 2566 วัคซีนโรต้าอยู่ในนัดเดียวกับวัคซีนอื่นที่อายุ 2, 4 และ 6 เดือน พ่อแม่ไม่ต้องพาลูกมาเพิ่มรอบพิเศษ เพราะเจ้าหน้าที่จะหยอดให้ในนัดที่มาฉีดวัคซีนรวมอยู่แล้ว

สิ่งที่เอกสารเขียนกำกับไว้และมักถูกข้ามไปคือกรอบอายุสองเส้น เส้นแรกคือห้ามให้วัคซีนโรต้าครั้งที่ 1 ในเด็กที่อายุมากกว่า 15 สัปดาห์ ซึ่งเท่ากับราว 3 เดือนครึ่ง เส้นที่สองคือห้ามให้วัคซีนโรต้าครั้งสุดท้ายในเด็กที่อายุมากกว่า 32 สัปดาห์ หรือราว 7 เดือนครึ่ง ถ้านัด 2 เดือนเลื่อนไปเรื่อย ๆ เพราะลูกไม่สบายหรือครอบครัวติดธุระ โอกาสหยอดครั้งแรกก็หายไปเงียบ ๆ โดยไม่มีใครทักเตือน

วัคซีนโรต้ามีกี่ยี่ห้อ และต่างกันอย่างไร?

องค์การอนามัยโลกให้การรับรองคุณภาพวัคซีนโรต้าไว้ 4 ชนิด ได้แก่ RotaTeq เมื่อปี 2008, Rotarix เมื่อปี 2009 แล้วเพิ่ม Rotavac กับ ROTASIIL อีก 2 ชนิดในปี 2018 ทั้งหมดเป็นวัคซีนเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ชนิดหยอดปาก ไม่ใช่วัคซีนฉีด

เอกสารมาตรฐานการดำเนินงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคของกรมควบคุมโรค ปี 2568 ระบุปริมาณต่อครั้งของทั้ง 4 ยี่ห้อไว้ และกำหนดว่าเมื่อเปิดใช้แล้วต้องใช้ภายในไม่เกิน 8 ชั่วโมง ส่วนวัคซีนที่ไทยใช้จริงในแผนงานระดับประเทศตั้งแต่กุมภาพันธ์ 2563 คือ Rotarix ชนิดเชื้อเดี่ยว สูตร 2 ครั้งที่อายุ 2 และ 4 เดือน ตามที่ระบุในรายงานของ Lancet Regional Health Southeast Asia

สิ่งที่พ่อแม่ไม่ต้องกังวลคือเรื่องเลือกยี่ห้อ สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยระบุว่าวัคซีนชนิดหลักทั้งสองมีประสิทธิภาพและความปลอดภัยไม่ต่างกัน ป้องกันโรคติดเชื้อไวรัสโรต้าที่รุนแรงได้ใกล้เคียงกันประมาณร้อยละ 85 ถึง 98 ส่วนองค์การอนามัยโลกระบุว่าไม่ควรใช้ข้อมูลสายพันธุ์ที่ระบาดในพื้นที่มาเป็นเกณฑ์เลือกยี่ห้อ เพราะวัคซีนที่ผ่านการรับรองป้องกันสายพันธุ์ข้ามกลุ่มได้

วัคซีนโรต้าฟรีไหม และรับได้ที่ไหน?

ฟรี เอกสารกำหนดการให้วัคซีนของกระทรวงสาธารณสุข ปี 2566 ระบุว่ากระทรวงจัดบริการวัคซีนขั้นพื้นฐานตามช่วงอายุที่เหมาะสมให้แก่เด็กกลุ่มเป้าหมายที่อาศัยอยู่ในประเทศไทยทุกคน ตามสิทธิประโยชน์พื้นฐานในบริการสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรค ข้อความนี้หมายความว่าเงื่อนไขคือการอาศัยอยู่ในประเทศไทย ไม่ใช่การถือสิทธิรักษาพยาบาลแบบใดแบบหนึ่ง

ตามเอกสารฉบับปี 2566 ชุดวัคซีนพื้นฐานประกอบด้วยวัคซีน 11 ชนิด ป้องกันโรครวม 13 โรค และวัคซีนโรต้าเป็นหนึ่งในนั้นภายใต้ชื่อโรคว่าโรคอุจจาระร่วงจากเชื้อไวรัสโรต้า จุดรับบริการคือสถานบริการสาธารณสุขของรัฐที่ให้บริการวัคซีนตามแผนงานนี้ ซึ่งเป็นหน่วยเดียวกับที่ลูกไปรับวัคซีนรวมในนัดปกติ

ถ้าไม่แน่ใจว่าลูกได้รับอะไรไปแล้วบ้าง ให้เปิดสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กเล่มสีชมพูดูหน้าบันทึกวัคซีนก่อน หรือตรวจประวัติผ่านช่องทางออนไลน์ที่เราเคยเขียนถึงในวิธีเช็คประวัติการฉีดวัคซีนผ่านหมอพร้อม ส่วนใครที่ยังไม่ชัดว่าตัวเองหรือลูกอยู่ในระบบสิทธิใด อ่านวิธีเช็คสิทธิรักษาพยาบาลประกอบได้

บางครอบครัวเห็นราคาวัคซีนโรต้าในแพ็กเกจของสถานพยาบาลเอกชนแล้วเข้าใจว่านี่คือวัคซีนเสริมที่ต้องจ่ายเอง ข้อเท็จจริงคือวัคซีนตัวนี้ย้ายจากกลุ่มวัคซีนทางเลือกมาเป็นวัคซีนพื้นฐานของประเทศตั้งแต่กุมภาพันธ์ 2563 การจ่ายเงินเองจึงเป็นทางเลือกเรื่องสถานที่และความสะดวก ไม่ใช่เงื่อนไขในการเข้าถึงวัคซีน

ลืมพาลูกไปหยอดวัคซีนโรต้า ต้องทำอย่างไร?

คำตอบสั้น ๆ ที่พบบ่อยคือ ไปให้เร็วที่สุด ไม่ต้องเริ่มใหม่ ซึ่งถูกสำหรับวัคซีนส่วนใหญ่ หมายเหตุท้ายโปสเตอร์ของกระทรวงสาธารณสุขเขียนไว้ชัดว่าวัคซีนทุกชนิดถ้าไม่ได้รับตามกำหนด สามารถให้ได้ทันทีเมื่อพบเด็ก และวัคซีนที่ต้องให้มากกว่า 1 ครั้ง หากมาช้าก็ให้ครั้งต่อไปได้โดยไม่ต้องเริ่มต้นใหม่

แต่สำหรับวัคซีนโรต้า คำตอบนั้นถูกเพียงครึ่งเดียว เพราะหลักการให้ตามหลังชนกับกรอบอายุที่เขียนไว้ในเอกสารฉบับเดียวกัน ถ้าลูกอายุเกิน 15 สัปดาห์แล้วยังไม่ได้ครั้งแรก เอกสารระบุว่าห้ามเริ่ม และถ้าอายุเกิน 32 สัปดาห์ เอกสารระบุว่าห้ามให้ครั้งสุดท้าย เจ้าหน้าที่จึงอาจฉีดวัคซีนตัวอื่นให้ตามปกติแต่ข้ามโรต้าไป

สิ่งที่ทำได้ในแต่ละกรณี

กรณีที่ยังไม่ถึงเส้น ให้รีบพาไปทันทีโดยไม่ต้องรอนัดถัดไป องค์การอนามัยโลกระบุว่าควรเว้นระยะระหว่างครั้งอย่างน้อย 4 สัปดาห์ เจ้าหน้าที่จะช่วยจัดวันให้ครบชุดภายในกรอบ 32 สัปดาห์ให้ได้

กรณีที่เลยเส้นไปแล้ว สิ่งที่ควรทำคือแจ้งเจ้าหน้าที่ตามตรงว่าลูกยังไม่ได้รับ แล้วให้ทีมสุขภาพเป็นผู้ตัดสินใจ องค์การอนามัยโลกมีคำแนะนำว่าหากเด็กอายุน้อยกว่า 24 เดือนพลาดวัคซีนโรต้าไปด้วยเหตุใดก็ตาม ยังแนะนำให้ได้รับวัคซีน โดยระบุไว้ตรง ๆ ว่าขอบเขตอายุนี้สูงกว่าที่กำกับในเอกสารกำกับยาของ Rotarix, RotaTeq และ Rotavac จึงถือเป็นการใช้นอกฉลาก ส่วนเด็กที่อายุเกิน 24 เดือนแล้ว องค์การอนามัยโลกไม่แนะนำให้วัคซีนโรต้า

ความเห็นของเราคือ ข้อความสองชั้นนี้คือเหตุผลที่ไม่ควรตอบคำถามนี้ด้วยประโยคเดียว แนวปฏิบัติในหน่วยบริการของไทยยึดกรอบ 15 และ 32 สัปดาห์ ส่วนคำแนะนำที่ยืดหยุ่นกว่านั้นขององค์การอนามัยโลกเป็นการใช้นอกฉลากที่ต้องให้แพทย์พิจารณา พ่อแม่ไม่ควรไปขอเองโดยอ้างเอกสารสากล แต่ก็ควรรู้ว่าทางเลือกนี้มีอยู่และคุยกับแพทย์ได้

วัคซีนโรต้าปลอดภัยแค่ไหน และใครไม่ควรหยอด?

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยเป็นอาการเบา เช่น ถ่ายเหลวหรืออาเจียน ซึ่งไม่รุนแรง ส่วนผลข้างเคียงที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือภาวะลำไส้กลืนกัน สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยระบุว่ามีรายงานเกิดขึ้นหลังหยอดวัคซีนในอัตราประมาณ 1 ถึง 5 คนใน 100,000 ราย และเป็นภาวะที่รักษาได้

ข้อมูลฝั่งไทยหลังใช้จริงก็สอดคล้องกัน งานวิเคราะห์ฐานข้อมูลระดับประเทศที่ตีพิมพ์ปี 2026 ติดตามอัตราการเกิดลำไส้กลืนกันในเด็กอายุ 0 ถึง 11 เดือน แล้วพบว่าคงที่ในช่วงหลังเริ่มให้วัคซีน โดยรายงานค่า IRR ที่ 1.03 ซึ่งหมายความว่าไม่พบสัญญาณว่าเพิ่มขึ้นหลังบรรจุวัคซีนเข้าแผนงาน

องค์การอนามัยโลกระบุกลุ่มที่ไม่ควรได้รับวัคซีนโรต้าไว้ 3 กลุ่ม คือ เด็กที่เคยมีประวัติลำไส้กลืนกัน เด็กที่เคยแพ้รุนแรงเช่นภาวะแอนาฟิแล็กซิสหลังได้รับวัคซีนครั้งก่อน และเด็กที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องรุนแรงรวมถึงภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องร่วมชนิดรุนแรง

กลุ่มที่ยังหยอดได้ตามปกติ

สองกลุ่มที่พ่อแม่มักกังวลเกินจริงคือเด็กที่น้ำหนักน้อยหรือขาดสารอาหาร กับเด็กที่ติดเชื้อเอชไอวี องค์การอนามัยโลกระบุว่าทั้งสองกลุ่มรับวัคซีนโรต้าได้ตามสูตรมาตรฐาน ส่วนทารกคลอดก่อนกำหนดรวมถึงรายที่ยังนอนโรงพยาบาลอยู่ ให้ยึดตามอายุจริงนับจากวันเกิด ไม่ใช่อายุที่ปรับตามกำหนดคลอด

ลูกท้องเสียแบบไหนต้องรีบพาไปโรงพยาบาล?

ปัจจุบันไม่มียาฆ่าเชื้อที่รักษาไวรัสโรต้าโดยตรง การรักษาจึงเป็นการประคับประคอง องค์การอนามัยโลกระบุว่าหลักสำคัญของการรักษาอุจจาระร่วงรุนแรงจากไวรัสโรต้าคือการทดแทนสารน้ำและการให้สังกะสีเสริม ส่วนสมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยระบุว่าไม่จำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะ เพราะฆ่าไวรัสไม่ได้และอาจทำให้เกิดเชื้อแบคทีเรียดื้อยาตามมา

อาการที่สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยระบุว่าให้รีบพามาพบแพทย์ ได้แก่ ไข้สูง อาเจียนมาก รับประทานไม่ได้ อ่อนเพลีย และซึมลง รายที่สูญเสียน้ำรุนแรงจำเป็นต้องนอนโรงพยาบาลเพื่อให้สารน้ำทดแทนทางเส้นเลือด

เมื่อลูกเริ่มกินอาหารอื่นนอกจากนมแล้ว ช่วงฟื้นตัวหลังท้องเสียเป็นจังหวะที่ต้องระวังเรื่องอาหารเป็นพิเศษ อ่านแนวทางอาหารตามวัยของทารกประกอบเพื่อเลือกเนื้อสัมผัสและปริมาณให้เหมาะกับวัย

ตัวเลขและกรอบอายุทั้งหมดในบทความนี้อ้างอิงจากเอกสารที่ระบุในแหล่งอ้างอิง ณ วันตรวจสอบข้อมูล 14 กันยายน 2569 กำหนดการวัคซีนและชนิดวัคซีนที่หน่วยบริการได้รับอาจเปลี่ยนได้ตามประกาศของกระทรวงสาธารณสุขและปริมาณวัคซีนที่จัดหาได้ในแต่ละช่วงเวลา ก่อนตัดสินใจใด ๆ กับลูก ควรยืนยันกับเจ้าหน้าที่สาธารณสุขในพื้นที่หรือกุมารแพทย์ที่ดูแล บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะราย และไม่ใช้แทนการตรวจวินิจฉัย

คำถามที่พบบ่อย

สรุปกำหนดหยอดโรต้าที่พ่อแม่ควรจดไว้

เปิดสมุดสีชมพูดูหน้าบันทึกวัคซีนแล้วตอบสองคำถาม คือลูกได้ Rota ไปแล้วกี่ครั้ง และตอนนี้อายุกี่สัปดาห์ ถ้ายังไม่ถึง 32 สัปดาห์และยังไม่ครบชุด ให้โทรนัดหน่วยบริการทันทีโดยไม่ต้องรอนัดเดิม

ถ้าลูกยังไม่ถึง 2 เดือน ให้เขียนวันที่ครบ 15 สัปดาห์ลงปฏิทินไว้ตั้งแต่ตอนนี้ แล้ววางนัดแรกให้ห่างจากเส้นนั้นอย่างน้อย 2 สัปดาห์ เผื่อวันที่ลูกมีไข้จนต้องเลื่อน วิธีนี้ราคาศูนย์บาทและป้องกันการพลาดที่แก้ไม่ได้ในภายหลัง หากมีข้อสงสัยเรื่องวัคซีนตัวอื่นในช่วงวัยถัดไป อ่านต่อได้ที่คำแนะนำวัคซีนเด็ก 4 ขวบ

แหล่งอ้างอิง

• กรมควบคุมโรค: โปสเตอร์กำหนดการให้วัคซีนตามแผนงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค ของกระทรวงสาธารณสุข ปี 2566
• กรมควบคุมโรค: กำหนดการให้วัคซีนตามแผนงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค ของกระทรวงสาธารณสุข ปี 2566 (ฉบับเต็ม)
• กองโรคติดต่อทั่วไป กรมควบคุมโรค: มาตรฐานการดำเนินงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค ปี 2568
• สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทย: อุจจาระร่วงจากไวรัสโรต้า (Rotavirus)
• WHO: Summary of the WHO position paper on Rotavirus vaccines, 16 July 2021
• WHO: Rotavirus vaccines position paper (หน้ารวมเอกสารฉบับปี 2021)
• Lancet Regional Health Southeast Asia (2026): Incidence of acute diarrhoea among children (0 to 59 months old) in Thailand after introduction of rotavirus vaccine