หนังสือราชการ คือเอกสารที่เป็นหลักฐานในราชการ และแบ่งเป็น 6 ชนิด ได้แก่ หนังสือภายนอก หนังสือภายใน หนังสือประทับตรา หนังสือสั่งการ หนังสือประชาสัมพันธ์ และหนังสือที่เจ้าหน้าที่ทำขึ้นหรือรับไว้เป็นหลักฐานในราชการ ตามข้อ 10 ของระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 ซึ่งยังใช้บังคับอยู่พร้อมฉบับแก้ไขเพิ่มเติมอีก 3 ฉบับ
ประเด็นสำคัญ
- ระเบียบงานสารบรรณฉบับหลักประกาศเมื่อ 11 เมษายน 2526 ใช้บังคับตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2526 และแก้ไขโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2560 และฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564
- หนังสือราชการมี 6 ชนิด โดยหนังสือสั่งการแยกย่อยได้ 3 ชนิด หนังสือประชาสัมพันธ์ 3 ชนิด และหนังสือที่ทำไว้เป็นหลักฐาน 4 ชนิด
- หนังสือภายนอกใช้กระดาษตราครุฑและเป็นแบบพิธี หนังสือภายในใช้กระดาษบันทึกข้อความ และใช้ภายในกระทรวง ทบวง กรม หรือจังหวัดเดียวกัน
- ตราครุฑสำหรับแบบพิมพ์มี 2 ขนาด คือสูง 3 เซนติเมตรสำหรับกระดาษตราครุฑ และสูง 1.5 เซนติเมตรสำหรับกระดาษบันทึกข้อความและซอง
- หนังสือสำนักนายกรัฐมนตรี ที่ นร 0106/ว 2019 ลงวันที่ 30 พฤศจิกายน 2553 ให้ใช้ TH SarabunPSK ขนาด 16 พอยท์ ขอบซ้าย 3 ซม. ขอบขวา 2 ซม.
- ข้อมูลหรือหนังสือที่ได้รับจากระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์นับเป็นหนังสือราชการมาตั้งแต่ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548
หนังสือราชการคืออะไร และระเบียบงานสารบรรณแก้ไขมาแล้วกี่ครั้ง?
ข้อ 9 ของระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 นิยามว่า หนังสือราชการคือเอกสารที่เป็นหลักฐานในราชการ แล้วไล่รายการไว้ 5 กลุ่ม ได้แก่ หนังสือที่มีไปมาระหว่างส่วนราชการ หนังสือที่ส่วนราชการมีไปถึงหน่วยงานที่ไม่ใช่ส่วนราชการหรือบุคคลภายนอก หนังสือที่หน่วยงานภายนอกหรือบุคคลภายนอกมีมาถึงส่วนราชการ เอกสารที่ทางราชการจัดทำขึ้นเพื่อเป็นหลักฐาน และเอกสารที่จัดทำขึ้นตามกฎหมาย ระเบียบ หรือข้อบังคับ ต่อมาฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 เพิ่มรายการที่ 6 คือ ข้อมูลข่าวสารหรือหนังสือที่ได้รับจากระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์
ลำดับการแก้ไขระเบียบงานสารบรรณ
ฉบับหลักลงนามโดยพลเอก เปรม ติณสูลานนท์ นายกรัฐมนตรี ประกาศ ณ วันที่ 11 เมษายน 2526 และข้อ 2 กำหนดให้ใช้บังคับตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2526 แทนระเบียบฉบับ พ.ศ. 2506 ตัวบทฉบับนี้ลงในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 122 ตอนพิเศษ 99 ง วันที่ 23 กันยายน 2548 ร่วมกับฉบับแก้ไขครั้งแรก
- ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548: ประกาศ ณ วันที่ 21 มิถุนายน 2548 ลงราชกิจจานุเบกษาวันที่ 23 กันยายน 2548 เพิ่มนิยามคำว่า อิเล็กทรอนิกส์ และระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ ปรับอายุการเก็บหนังสือ และเปลี่ยนการส่งมอบหนังสือให้หอจดหมายเหตุจากอายุครบ 25 ปี เป็นครบ 20 ปี
- ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2560: ประกาศ ณ วันที่ 15 ธันวาคม 2560 ลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 134 ตอนพิเศษ 325 ง วันที่ 29 ธันวาคม 2560 แก้เรื่องผู้มีสิทธิรับรองสำเนาหนังสือ และองค์ประกอบคณะกรรมการทำลายหนังสือ
- ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564: ประกาศ ณ วันที่ 20 พฤษภาคม 2564 ลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 138 ตอนพิเศษ 113 ง วันที่ 25 พฤษภาคม 2564 เพิ่มนิยาม หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ และเพิ่มหมวด 5 ระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์
ณ วันที่เราตรวจสอบ หน้าเว็บกองกฎหมายและระเบียบกลางของสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรียังแสดงระเบียบไว้ 4 ฉบับ คือฉบับหลักกับฉบับแก้ไขที่ 2 ถึง 4 ถ้าต้องการอ้างอิงในงานจริง ควรเปิดหน้านั้นอีกครั้งเพื่อดูว่ามีฉบับใหม่เพิ่มหรือไม่
หนังสือราชการมีกี่ชนิด แต่ละชนิดใช้เมื่อไหร่?
มี 6 ชนิดตามข้อ 10 และสามชนิดหลังยังแยกย่อยลงไปอีก ตารางนี้สรุปจากตัวบทข้อ 11 ถึงข้อ 27 ของระเบียบฉบับ พ.ศ. 2526 ตามที่ลงในราชกิจจานุเบกษาปี 2548 คอลัมน์ แบบ หมายถึงแบบฟอร์มท้ายระเบียบ ซึ่งมีทั้งหมด 11 แบบสำหรับหนังสือกลุ่มนี้
| ชนิดหนังสือ (ข้อในระเบียบ) | ชนิดย่อย | กระดาษและแบบท้ายระเบียบ | ใช้เมื่อไหร่ |
|---|---|---|---|
| หนังสือภายนอก (ข้อ 11) | ไม่มีชนิดย่อย | กระดาษตราครุฑ แบบที่ 1 | ติดต่อแบบพิธีระหว่างส่วนราชการ หรือส่วนราชการถึงหน่วยงานที่ไม่ใช่ส่วนราชการหรือบุคคลภายนอก |
| หนังสือภายใน (ข้อ 12) | ไม่มีชนิดย่อย | กระดาษบันทึกข้อความ แบบที่ 2 | ติดต่อภายในกระทรวง ทบวง กรม หรือจังหวัดเดียวกัน แบบพิธีน้อยกว่าหนังสือภายนอก |
| หนังสือประทับตรา (ข้อ 13 และ 14) | ไม่มีชนิดย่อย | กระดาษตราครุฑ แบบที่ 3 ประทับตราชื่อส่วนราชการด้วยหมึกแดง | เรื่องไม่สำคัญ 6 กรณี เช่น ขอรายละเอียดเพิ่มเติม ส่งสำเนา เตือนเรื่องที่ค้าง |
| หนังสือสั่งการ (ข้อ 15 ถึง 18) | คำสั่ง ระเบียบ ข้อบังคับ | กระดาษตราครุฑ แบบที่ 4, 5 และ 6 | ผู้บังคับบัญชาสั่งการ หรือผู้มีอำนาจวางหลักปฏิบัติเป็นการประจำ |
| หนังสือประชาสัมพันธ์ (ข้อ 19 ถึง 22) | ประกาศ แถลงการณ์ ข่าว | ประกาศและแถลงการณ์ใช้กระดาษตราครุฑ แบบที่ 7 และ 8 ข่าวใช้แบบที่ 9 | ชี้แจงหรือเผยแพร่เรื่องของทางราชการให้ทราบทั่วกัน |
| หนังสือที่เจ้าหน้าที่ทำขึ้นหรือรับไว้เป็นหลักฐานในราชการ (ข้อ 23 ถึง 27) | หนังสือรับรอง รายงานการประชุม บันทึก หนังสืออื่น | หนังสือรับรองใช้กระดาษตราครุฑ แบบที่ 10 รายงานการประชุมใช้แบบที่ 11 บันทึกโดยปกติใช้กระดาษบันทึกข้อความ | เก็บไว้เป็นหลักฐาน เช่น รับรองบุคคล บันทึกมติที่ประชุม เสนอเรื่องต่อผู้บังคับบัญชา |
คำว่า ระเบียบ ในตารางคือหนังสือสั่งการชนิดหนึ่ง ข้อ 17 นิยามว่า เป็นข้อความที่ผู้มีอำนาจหน้าที่วางไว้ โดยจะอาศัยอำนาจของกฎหมายหรือไม่ก็ได้ ขณะที่ข้อบังคับตามข้อ 18 ต้องออกโดยอาศัยอำนาจของกฎหมายที่บัญญัติให้กระทำได้เท่านั้น

หนังสือภายนอกกับหนังสือภายในต่างกันอย่างไร?
ต่างกันที่ระดับความเป็นทางการ ผู้รับ และกระดาษ หนังสือภายนอกเป็นแบบพิธี ใช้กระดาษตราครุฑ และส่งข้ามหน่วยงานหรือออกไปถึงบุคคลภายนอกได้ ส่วนหนังสือภายในเป็นแบบพิธีน้อยกว่า ใช้กระดาษบันทึกข้อความ และใช้ได้เฉพาะภายในกระทรวง ทบวง กรม หรือจังหวัดเดียวกัน ถ้าต้องส่งหนังสือไปอีกกระทรวงหนึ่ง จึงต้องใช้หนังสือภายนอก
หัวข้อที่ต้องมีในหนังสือภายนอก
ข้อ 11 กำหนดหัวข้อไว้ 14 รายการ เรียงจาก ที่ ส่วนราชการเจ้าของหนังสือ วัน เดือน ปี เรื่อง คำขึ้นต้น อ้างถึง สิ่งที่ส่งมาด้วย ข้อความ คำลงท้าย ลงชื่อ ตำแหน่ง ส่วนราชการเจ้าของเรื่อง โทร. และสำเนาส่ง โดยอ้างถึง สิ่งที่ส่งมาด้วย และสำเนาส่ง ใส่เฉพาะเมื่อมี
ตัวอย่างจริงที่เห็นภาพชัด คือหนังสือสำนักนายกรัฐมนตรีเรื่องคำอธิบายการพิมพ์หนังสือราชการ ลงวันที่ 30 พฤศจิกายน 2553 ซึ่งขึ้นต้นด้วย ที่ นร 0106/ว 2019 ตามด้วยชื่อ สำนักนายกรัฐมนตรี ทำเนียบรัฐบาล กทม. 10300 วันที่ เรื่อง คำขึ้นต้นว่า เรียน อ้างถึง สิ่งที่ส่งมาด้วย เนื้อความ แล้วปิดด้วยคำว่า ขอแสดงความนับถือ ก่อนลายมือชื่อและตำแหน่งของปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี
หัวข้อที่ต้องมีในหนังสือภายใน
ข้อ 12 ให้หนังสือภายในมีหัวข้อ ส่วนราชการ ที่ วันที่ เรื่อง คำขึ้นต้น ข้อความ และลงชื่อพร้อมตำแหน่ง ความต่างที่เห็นได้ชัดคือ หนังสือภายในไม่มีหัวข้ออ้างถึงและสิ่งที่ส่งมาด้วยแยกออกมา ถ้ามีการอ้างถึงหนังสือเดิมหรือมีเอกสารแนบ ให้ระบุไว้ในส่วนข้อความแทน
เลขที่หนังสือ เช่น นร 0106/ว 2019 อ่านอย่างไร
ช่อง ที่ ให้ลงรหัสตัวพยัญชนะและเลขประจำของเจ้าของเรื่องตามภาคผนวก 1 แล้วทับด้วยเลขทะเบียนหนังสือส่ง เอกสารอบรมของสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอธิบายว่า รหัสพยัญชนะ 2 ตัวใช้แทนกระทรวงหรือจังหวัด เช่น สำนักนายกรัฐมนตรีใช้ นร และจังหวัดกระบี่ใช้ กบ ส่วนเลขประจำเจ้าของเรื่องมี 4 หลัก สองหลักแรกหมายถึงส่วนราชการระดับกรม สองหลักหลังหมายถึงสำนักหรือกอง
ตัวอักษร ว หน้าเลขทะเบียน มาจากข้อ 32 ซึ่งให้หนังสือเวียน คือหนังสือที่มีถึงผู้รับจำนวนมากและมีใจความอย่างเดียวกัน เพิ่มรหัส ว หน้าเลขทะเบียนหนังสือส่ง เพราะฉะนั้น นร 0106/ว 2019 จึงอ่านได้ว่า หนังสือเวียนของหน่วยงานรหัส 0106 ในสำนักนายกรัฐมนตรี เลขทะเบียนส่งที่ 2019
ชั้นความเร็วเขียนอย่างไร
ข้อ 28 แบ่งหนังสือที่ต้องปฏิบัติเร็วกว่าปกติเป็น 3 ระดับ คือ ด่วนที่สุด ให้ปฏิบัติทันทีที่ได้รับ ด่วนมาก ให้ปฏิบัติโดยเร็ว และด่วน ให้ปฏิบัติเร็วกว่าปกติเท่าที่จะทำได้ คำเหล่านี้ต้องพิมพ์ด้วยตัวอักษรสีแดงขนาดไม่เล็กกว่า 32 พอยท์ ทั้งบนหนังสือและบนซอง
ตราครุฑในหนังสือราชการขนาดเท่าไหร่ และใช้กระดาษขนาดใด?
ข้อ 71 ของระเบียบฉบับ พ.ศ. 2526 กำหนดตราครุฑสำหรับแบบพิมพ์ไว้ 2 ขนาด คือ ขนาดตัวครุฑสูง 3 เซนติเมตร และขนาดตัวครุฑสูง 1.5 เซนติเมตร ข้อ 75 ให้กระดาษตราครุฑใช้กระดาษขนาดเอ 4 พิมพ์ครุฑสูง 3 เซนติเมตรด้วยหมึกสีดำหรือทำเป็นครุฑดุนที่กึ่งกลางส่วนบนของกระดาษ ส่วนข้อ 76 ให้กระดาษบันทึกข้อความใช้ขนาดเอ 4 หรือเอ 5 พิมพ์ครุฑสูง 1.5 เซนติเมตรที่มุมบนด้านซ้าย
ตำแหน่งวางครุฑไม่ได้อยู่ในตัวระเบียบ แต่อยู่ในคำอธิบายการพิมพ์หนังสือราชการด้วยโปรแกรมคอมพิวเตอร์ที่แนบมากับหนังสือ นร 0106/ว 2019 ซึ่งให้วางครุฑห่างจากขอบกระดาษบนประมาณ 1.5 เซนติเมตร แผ่นแบบ (template) หนังสือภายนอกที่สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีเผยแพร่ก็ใส่ภาพครุฑสูง 3 เซนติเมตร ขณะที่แผ่นแบบหนังสือภายในใช้ครุฑสูง 1.5 เซนติเมตร ตรงกับระเบียบ
มาตรฐานกระดาษ ซอง และตราอื่น
- กระดาษ (ข้อ 74.1): โดยปกติใช้กระดาษปอนด์ขาว 60 กรัมต่อตารางเมตร มี 3 ขนาด คือ เอ 4 (210 × 297 มม.) เอ 5 (148 × 210 มม.) และเอ 8 (52 × 74 มม.)
- ซอง (ข้อ 74.2 และ 77): กระดาษสีขาวหรือสีน้ำตาล 80 กรัมต่อตารางเมตร ยกเว้นซองซี 4 ใช้ 120 กรัม มี 4 ขนาด ซี 4 ใส่กระดาษตราครุฑโดยไม่พับ ซี 5 พับ 2 ซี 6 พับ 4 และดีแอลพับ 3 ทุกขนาดพิมพ์ครุฑสูง 1.5 เซนติเมตรที่มุมบนซ้าย
ตั้งค่าหน้ากระดาษและฟอนต์หนังสือราชการอย่างไร?
ตัวระเบียบงานสารบรรณเองไม่ได้กำหนดแบบตัวอักษรไว้ เรื่องนี้สำนักนายกรัฐมนตรีเขียนไว้เองในความเห็นที่ยกมาในเอกสารเสนอคณะรัฐมนตรีปี 2564 ฟอนต์และระยะขอบที่ใช้กันทุกวันนี้มาจากหนังสือสำนักนายกรัฐมนตรี ที่ นร 0106/ว 2019 ลงวันที่ 30 พฤศจิกายน 2553 ซึ่งให้หนังสือราชการตามแบบท้ายระเบียบทั้ง 11 แบบใช้ฟอนต์ไทยสารบรรณ (TH SarabunPSK) ขนาด 16 พอยท์ พร้อมแนบคำอธิบายการพิมพ์และแผ่นแบบสำหรับหนังสือภายนอก หนังสือภายใน และหนังสือประทับตรา
ตารางด้านล่างรวมค่าที่ระบุในคำอธิบายการพิมพ์ปี 2553 กับค่าที่ฝังอยู่ในไฟล์แผ่นแบบ Microsoft Word ที่ดาวน์โหลดได้จากหน้าเว็บศูนย์เทคโนโลยีดิจิทัล สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี ณ วันที่ตรวจสอบ ค่าขอบบนและขอบล่างมาจากไฟล์แผ่นแบบ ไม่ได้เขียนไว้ในคำอธิบาย
| รายการ | หนังสือภายนอก | หนังสือภายใน | หนังสือประทับตรา | ที่มา |
|---|---|---|---|---|
| ฟอนต์และขนาดเนื้อความ | TH SarabunPSK 16 พอยท์ | TH SarabunPSK 16 พอยท์ | TH SarabunPSK 16 พอยท์ | หนังสือ นร 0106/ว 2019 (2553) |
| ขอบซ้าย และขอบขวา | 3 ซม. และ 2 ซม. | 3 ซม. และ 2 ซม. | 3 ซม. และ 2 ซม. | คำอธิบายการพิมพ์ ข้อ 1.1 |
| ขอบบน และขอบล่างในแผ่นแบบ | 1.5 ซม. และ 2 ซม. | 1.8 ซม. และ 1.5 ซม. | 1.5 ซม. และ 2 ซม. | ไฟล์แผ่นแบบของ สปน. |
| ความสูงครุฑ | 3 ซม. | 1.5 ซม. | 3 ซม. | ระเบียบข้อ 71 และคำอธิบายข้อ 2 |
| ระยะบรรทัด | 1 เท่า (Single) | 1 เท่า (Single) | 1 เท่า (Single) | คำอธิบายการพิมพ์ ข้อ 1.2 |
| ย่อหน้า | 2.5 ซม. | 2.5 ซม. | 2.5 ซม. | คำอธิบายการพิมพ์ ข้อ 3.1.3 |
| หัวกระดาษ | ครุฑกึ่งกลางด้านบน | คำว่า บันทึกข้อความ ตัวหนา 29 พอยท์ และ ส่วนราชการ วันที่ เรื่อง ตัวหนา 20 พอยท์ | ครุฑกึ่งกลางด้านบน | คำอธิบายการพิมพ์ ข้อ 3.2.1 |
ระยะห่างระหว่างหัวข้อ
คำอธิบายการพิมพ์ให้ตั้งไม้บรรทัดระยะการพิมพ์ไว้ระหว่าง 0 ถึง 16 เซนติเมตร การขึ้นหัวข้อ เรื่อง คำขึ้นต้น อ้างถึง และสิ่งที่ส่งมาด้วย ใช้ 1 Enter บวกระยะก่อนหน้า 6 พอยท์ ภาคเหตุ ภาคความประสงค์ และภาคสรุปก็ใช้ระยะเดียวกัน คำลงท้ายเว้นจากภาคสรุป 1 Enter บวก 12 พอยท์ และชื่อเต็มของเจ้าของหนังสือเว้นจากคำลงท้าย 3 บรรทัด หรือกด Enter 4 ครั้ง ส่วนหัวของบันทึกข้อความต้องปรับระยะบรรทัดเป็นค่าแน่นอน 35 พอยท์
ตารางเปรียบเทียบของสำนักนายกรัฐมนตรียังบอกว่า ถ้าใช้แผ่นแบบมาตรฐาน บรรทัดแรกของหนังสือจะอยู่ห่างจากขอบบนประมาณ 4 ถึง 4.5 เซนติเมตร และหมายเหตุท้ายคำอธิบายเปิดช่องให้ส่วนราชการปรับการพิมพ์ให้ต่างไปได้ตามความจำเป็น โดยคำนึงถึงความสวยงามและรูปแบบของหนังสือราชการ
ฟอนต์มาตรฐานราชการมีกี่แบบ
คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อ 7 กันยายน 2553 ให้หน่วยงานภาครัฐติดตั้งฟอนต์สารบรรณและฟอนต์อื่นรวม 13 รูปแบบของสำนักงานส่งเสริมอุตสาหกรรมซอฟต์แวร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) และกรมทรัพย์สินทางปัญญา แทนฟอนต์เดิม เพื่อไม่ให้ติดปัญหาลิขสิทธิ์ และมติเดียวกันรับความเห็นของสำนักนายกรัฐมนตรีที่เห็นควรให้จัดพิมพ์ตัวเลขเป็นเลขไทย ต่อมาคณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อ 6 กรกฎาคม 2564 เห็นชอบให้ชุดแบบอักษรพระราชทาน จุฬาภรณ์ลิขิต ซึ่งราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์เสนอ เป็นชุดแบบอักษรมาตรฐานราชการไทยแบบที่ 14 ตามหนังสือสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี ที่ นร 0505/ว 3166 ลงวันที่ 9 กรกฎาคม 2564 ในส่วนที่เราอ่าน เอกสารชุดนี้พูดถึงการติดตั้งแบบอักษรในหน่วยงานภาครัฐภายในปี 2564 และไม่ได้กล่าวถึงการเปลี่ยนฟอนต์ของหนังสือราชการ 11 แบบ
หนังสืออิเล็กทรอนิกส์นับเป็นหนังสือราชการไหม และส่งทางอีเมลได้อย่างไร?
นับ ข้อ 9.6 ที่เพิ่มโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 รวมข้อมูลข่าวสารหรือหนังสือที่ได้รับจากระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ไว้ในนิยามหนังสือราชการ และฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 เพิ่มนิยาม หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ ว่าหมายถึงหนังสือราชการที่จัดทำและได้รับ ส่ง หรือเก็บรักษาด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ พร้อมขยายความระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ให้รวมถึงไปรษณีย์อิเล็กทรอนิกส์ของส่วนราชการด้วย
ข้อ 29 ฉบับใหม่ที่แก้โดยฉบับที่ 4 กำหนดให้การติดต่อราชการดำเนินการด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์เป็นหลัก ยกเว้นข้อมูลลับที่สุด หรือมีเหตุจำเป็นที่ทำทางอิเล็กทรอนิกส์ไม่ได้ เมื่อผู้รับแจ้งตอบรับแล้ว ส่วนราชการผู้ส่งไม่ต้องส่งหนังสือเป็นเอกสารตามไปอีก ข้อ 2 ของฉบับที่ 4 ให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา ยกเว้นข้อ 7 และข้อ 10 ให้ใช้บังคับเมื่อพ้น 90 วันนับแต่วันประกาศ และข้อ 8 เรื่องทะเบียนแบบอิเล็กทรอนิกส์ใช้บังคับตั้งแต่ 1 มกราคม 2565
กติกาอีเมลกลางตามภาคผนวก 7
- ส่วนราชการต้องมีที่อยู่อีเมลกลางชื่อ saraban ตามด้วยชื่อโดเมนของหน่วยงาน เช่น saraban@opm.go.th และประกาศไว้บนเว็บไซต์ของหน่วยงาน
- เจ้าหน้าที่ต้องตรวจอีเมลกลางไม่น้อยกว่าวันละ 2 ครั้งในเวลาราชการ คือช่วงเช้าอย่างน้อย 1 ครั้งและช่วงบ่ายอย่างน้อย 1 ครั้ง รวมถึงโฟลเดอร์อีเมลขยะ
- เมื่อได้รับอีเมล ต้องตอบยืนยันภายในวันทำการที่ได้รับ ถ้าได้รับหลัง 16.30 นาฬิกา ให้ตอบไม่เกิน 10.00 นาฬิกาของวันทำการถัดไป
- หนังสือที่จะส่งให้แปลงเป็นไฟล์ PDF ไฟล์เดียว ความละเอียดไม่น้อยกว่า 300 dpi และตั้งชื่อไฟล์ตามลำดับ ปี พ.ศ. รหัสอักษรโรมันของส่วนราชการ เลขประจำ และเลขทะเบียนส่ง เช่น 2564_OPM0913_56.pdf
เรื่องการเก็บรักษาก็เปลี่ยนไป ข้อ 57 ที่แก้ในปี 2548 ให้เก็บหนังสือกระดาษโดยปกติไม่น้อยกว่า 10 ปี และข้อ 58 ให้ส่งหนังสือที่มีอายุครบ 20 ปีให้สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร ภายในวันที่ 31 มกราคมของปีถัดไป แต่ข้อ 89/5 ที่เพิ่มในปี 2564 ระบุว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ไม่มีอายุการเก็บ โดยปกติให้เก็บไว้ตลอดไป หัวหน้าส่วนราชการจะสั่งลบได้เฉพาะฉบับที่ไม่ใช่เอกสารจดหมายเหตุและเก็บมาเกิน 10 ปี และต้องลบฉบับที่เก่าที่สุดก่อน
คำถามที่พบบ่อย
หนังสือราชการมีกี่ชนิด?
มี 6 ชนิดตามข้อ 10 ของระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 ได้แก่ หนังสือภายนอก หนังสือภายใน หนังสือประทับตรา หนังสือสั่งการ หนังสือประชาสัมพันธ์ และหนังสือที่เจ้าหน้าที่ทำขึ้นหรือรับไว้เป็นหลักฐานในราชการ
ระเบียบงานสารบรรณฉบับล่าสุดคือฉบับไหน?
ณ วันที่ตรวจสอบ 30 กันยายน 2569 หน้าเว็บของสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีแสดงฉบับแก้ไขล่าสุดเป็นฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 ซึ่งลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 25 พฤษภาคม 2564 โดยใช้ร่วมกับฉบับหลัก พ.ศ. 2526 และฉบับที่ 2 กับ 3
หนังสือภายนอกกับหนังสือภายในต่างกันตรงไหน?
หนังสือภายนอกเป็นแบบพิธี ใช้กระดาษตราครุฑ และส่งข้ามหน่วยงานหรือถึงบุคคลภายนอกได้ ส่วนหนังสือภายในใช้กระดาษบันทึกข้อความ และใช้ภายในกระทรวง ทบวง กรม หรือจังหวัดเดียวกันเท่านั้น
ครุฑในหนังสือราชการต้องสูงกี่เซนติเมตร?
ข้อ 71 กำหนดไว้ 2 ขนาด คือสูง 3 เซนติเมตรสำหรับกระดาษตราครุฑ และสูง 1.5 เซนติเมตรสำหรับกระดาษบันทึกข้อความและซอง โดยคำอธิบายการพิมพ์ให้วางห่างจากขอบบนประมาณ 1.5 เซนติเมตร
หนังสือราชการต้องใช้ฟอนต์อะไร?
หนังสือสำนักนายกรัฐมนตรี ที่ นร 0106/ว 2019 ลงวันที่ 30 พฤศจิกายน 2553 ให้ใช้ TH SarabunPSK ขนาด 16 พอยท์สำหรับหนังสือตามแบบท้ายระเบียบ 11 แบบ ส่วนเอกสารนอกเหนือจากนั้น หน่วยงานเลือกฟอนต์มาตรฐานอื่นได้ตามดุลพินิจ
ตั้งค่าขอบกระดาษหนังสือราชการเท่าไหร่?
คำอธิบายการพิมพ์ปี 2553 ให้ขอบซ้าย 3 เซนติเมตรและขอบขวา 2 เซนติเมตร ระยะบรรทัด 1 เท่า และย่อหน้า 2.5 เซนติเมตร ส่วนแผ่นแบบหนังสือภายนอกของ สปน. ตั้งขอบบน 1.5 และขอบล่าง 2 เซนติเมตร
อีเมลจากหน่วยงานราชการนับเป็นหนังสือราชการไหม?
นับได้ ถ้าส่งผ่านระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 ให้รวมถึงไปรษณีย์อิเล็กทรอนิกส์ของส่วนราชการด้วย และหนังสือที่รับส่งทางนี้เรียกว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์
อีเมลกลางของหน่วยงานราชการมีรูปแบบอย่างไร?
ภาคผนวก 7 ให้ใช้ชื่อ saraban ตามด้วยชื่อโดเมนของส่วนราชการ เช่น saraban@opm.go.th และให้แต่ละหน่วยงานประกาศที่อยู่นี้ไว้บนเว็บไซต์ของตน
ตัว ว ในเลขที่หนังสือหมายถึงอะไร?
หมายถึงหนังสือเวียน คือหนังสือที่มีถึงผู้รับจำนวนมากและมีใจความเดียวกัน ข้อ 32 ให้เพิ่มรหัส ว หน้าเลขทะเบียนหนังสือส่ง เช่น นร 0106/ว 2019
ด่วนที่สุด ด่วนมาก ด่วน ต่างกันอย่างไร?
ด่วนที่สุดให้ปฏิบัติทันทีที่ได้รับ ด่วนมากให้ปฏิบัติโดยเร็ว และด่วนให้ปฏิบัติเร็วกว่าปกติเท่าที่ทำได้ โดยต้องพิมพ์ด้วยตัวอักษรสีแดงขนาดไม่เล็กกว่า 32 พอยท์
ต้องเก็บหนังสือราชการไว้กี่ปี?
หนังสือกระดาษโดยปกติเก็บไม่น้อยกว่า 10 ปีตามข้อ 57 ที่แก้ในปี 2548 ส่วนหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ตามข้อ 89/5 ไม่มีอายุการเก็บและโดยปกติให้เก็บไว้ตลอดไป
ก่อนส่งหนังสือราชการ ตรวจ 4 จุดนี้ตามระเบียบงานสารบรรณ
ก่อนกดส่งหรือพิมพ์ออก ให้เช็กสี่อย่าง อย่างแรกคือเลือกชนิดให้ถูก ส่งข้ามกระทรวงต้องเป็นหนังสือภายนอก ไม่ใช่บันทึกข้อความ อย่างที่สองคือคำขึ้นต้นและคำลงท้ายตรงกับฐานะผู้รับตามภาคผนวก 2 เช่น ถึงนายกรัฐมนตรีใช้ กราบเรียน และ ขอแสดงความนับถืออย่างยิ่ง ถ้าต้องเขียนถึงผู้รับที่ต้องใช้ถ้อยคำพิเศษ อ่านเพิ่มเรื่อง ความสำคัญของคำราชาศัพท์ ประกอบ
อย่างที่สามคือรูปแบบ ใช้แผ่นแบบของสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีซึ่งตั้ง TH SarabunPSK 16 พอยท์ ขอบซ้าย 3 ขอบขวา 2 เซนติเมตร และครุฑขนาดที่ถูกต้องไว้แล้ว อย่างสุดท้ายคือช่องทาง ถ้าหน่วยงานผู้รับมีอีเมลกลาง saraban ให้ส่งไฟล์ PDF ความละเอียด 300 dpi ขึ้นไป แล้วรอการตอบยืนยันก่อนถือว่าส่งสำเร็จ
ข้อมูลในบทความนี้สรุปจากระเบียบ หนังสือเวียน และแผ่นแบบที่เผยแพร่โดยสำนักนายกรัฐมนตรี ณ วันที่ตรวจสอบ 30 กันยายน 2569 ระเบียบและภาคผนวกอาจมีการแก้ไขภายหลัง ก่อนใช้งานจริงควรตรวจสอบกับหน่วยสารบรรณของหน่วยงานหรือกองกฎหมายและระเบียบกลาง สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี บทความนี้ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย
แหล่งอ้างอิง
- สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี กองกฎหมายและระเบียบกลาง: ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 และที่แก้ไขเพิ่มเติม
- ราชกิจจานุเบกษา (เผยแพร่โดย สปน.): ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 เล่ม 122 ตอนพิเศษ 99 ง (23 กันยายน 2548)
- ราชกิจจานุเบกษา (เผยแพร่โดย สปน.): ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2548
- ราชกิจจานุเบกษา (เผยแพร่โดย สปน.): ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2560
- ราชกิจจานุเบกษา (เผยแพร่โดย สปน.): ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2564 พร้อมภาคผนวก 6 และ 7
- สำนักนายกรัฐมนตรี: หนังสือ ที่ นร 0106/ว 2019 ลงวันที่ 30 พฤศจิกายน 2553 เรื่อง คำอธิบายการพิมพ์หนังสือราชการภาษาไทยด้วยโปรแกรมการพิมพ์ในเครื่องคอมพิวเตอร์
- สำนักนายกรัฐมนตรี: คำอธิบายการพิมพ์หนังสือราชการภาษาไทยด้วยโปรแกรมการพิมพ์ในเครื่องคอมพิวเตอร์
- สำนักนายกรัฐมนตรี: ตารางเปรียบเทียบการตั้งค่าเมื่อพิมพ์โดยเครื่องพิมพ์ดีดกับโปรแกรมในเครื่องคอมพิวเตอร์
- ศูนย์เทคโนโลยีดิจิทัล สปน.: การพิมพ์หนังสือราชการภาษาไทย และแผ่นแบบ (template) สำหรับ MS Word
- ศูนย์เทคโนโลยีดิจิทัล สปน.: แผ่นแบบหนังสือภายนอก (ไฟล์ Word)
- สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี: หนังสือ ด่วนที่สุด ที่ นร 0505/ว 3166 ลงวันที่ 9 กรกฎาคม 2564 เรื่อง การนำชุดแบบอักษรพระราชทาน จุฬาภรณ์ลิขิต บรรจุเป็นชุดแบบอักษรมาตรฐานราชการไทย แบบที่ 14
- สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี สำนักกฎหมายและระเบียบกลาง: เอกสารประกอบการบรรยาย ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 และที่แก้ไขเพิ่มเติม


