โพรงกระดูกสันหลังตีบ อาการเดินแล้วขาชา วิธีรักษาไม่ผ่าตัด และเมื่อไรควรผ่า

โพรงกระดูกสันหลังตีบ คือภาวะที่โพรงกระดูกสันหลังซึ่งเป็นช่องทางเดินของไขสันหลังและรากประสาทแคบลงจนกดเบียดเส้นประสาท ทำให้ปวดหลังร้าวลงขา ชา หรืออ่อนแรงเวลายืนและเดินนาน โรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ อธิบายว่าจุดเริ่มต้นคือความเสื่อมของหมอนรองกระดูกตามอายุ แล้วร่างกายตอบสนองด้วยการขยายขนาดกระดูกและข้อต่อเพื่อพยุงหลังที่เสื่อม ผลพลอยได้คือโพรงกระดูกยิ่งแคบลงไปอีก ส่วนราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์ระบุว่ามักพบในผู้ที่อายุมากกว่า 60 ปี

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 14 กันยายน 2569

โพรงกระดูกสันหลังตีบคืออะไร และเกิดจากอะไร?

คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลอธิบายว่ากระดูกสันหลังแต่ละปล้องยึดกับปล้องข้างเคียงด้วยสองโครงสร้าง คือหมอนรองกระดูกสันหลัง (intervertebral disc) ด้านหน้า และข้อต่อกระดูกสันหลัง (facet joint) ด้านหลัง หมอนรองกระดูกมีเปลือกนอกเป็นวงเนื้อเยื่อที่แข็งแรงมาก ส่วนเนื้อในเป็นวุ้นเหลวที่มีน้ำถึง 88 เปอร์เซ็นต์ ทำหน้าที่ลดแรงกระแทกให้ศีรษะ แขน และลำตัว

เมื่ออายุมากขึ้น เปลือกนอกของหมอนรองอาจฉีกขาด เนื้อในมีน้ำลดลง หมอนรองจึงทรุดตัวและช่องว่างระหว่างปล้องแคบลง ศิริราชระบุกลไกที่ทำให้โพรงตีบแคบไว้สามข้อ คือหมอนรองที่ทรุดจะโป่งเข้ามาในโพรง ผิวข้อต่อที่เสื่อมสร้างกระดูกงอกรอบข้อหรือที่เรียกกันว่าหินปูน (osteophytes) และเอ็นรอบโพรงกระดูกด้านในหนาตัวขึ้น สามอย่างนี้บีบพื้นที่ของเส้นประสาทพร้อมกัน

โรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ เสริมว่าการขยายขนาดของกระดูกและข้อต่อเป็นกลไกซ่อมแซมเพื่อให้หลังที่เสื่อมยังรับน้ำหนักได้ ปัญหาคือการซ่อมแซมนั้นกินพื้นที่ในโพรงไปด้วย ส่วนราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์เรียกภาวะนี้ด้วยชื่อที่คนทั่วไปคุ้นกว่าคือกระดูกหลังเสื่อมทับเส้นประสาท และระบุว่ามักพบในผู้สูงวัยอายุมากกว่า 60 ปี

อาการโพรงกระดูกสันหลังตีบเป็นอย่างไร และพบบ่อยแค่ไหน?

อาการเด่นอยู่ที่ขา ไม่ใช่ที่หลังอย่างเดียว โรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่าผู้ป่วยส่วนใหญ่ปวดร้าวลงขาทั้งสองข้างเวลาเดิน อาจชาที่ขาสองข้าง หรือขาอ่อนแรงจนก้าวไม่ออก ต้องหาที่นั่งพักจึงดีขึ้น เมื่อเป็นมากขึ้นระยะทางที่เดินได้จะสั้นลงเรื่อย ๆ บางรายเดินได้เพียง 10 ถึง 20 ก้าว แหล่งเดียวกันชี้ว่าอาการค่อยเป็นค่อยไปโดยใช้เวลาเป็นเดือนหรือเป็นปี ไม่ได้มาทันทีเหมือนการบาดเจ็บ ถ้าปวดหลังฉับพลันหลังยกของหรือหลังล้ม สาเหตุมักเป็นอย่างอื่น ซึ่งเราแยกไว้ในบทความ ปวดเอวด้านหลังเกิดจากอะไร

ราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์สรุปชุดอาการไว้ตรงกัน คือปวดร้าวลงขาและชา หากเป็นมากอาจอ่อนแรงและกลั้นอุจจาระปัสสาวะไม่ได้ โดยมีอาการมากขณะยืนหรือเดินนาน และทุเลาเมื่อนั่งพักเอนตัวไปข้างหน้าหรือนอนพัก บทความทบทวนใน JAMA ปี ค.ศ. 2022 วางเกณฑ์วินิจฉัยทางคลินิกในทำนองเดียวกัน คือประวัติปวดหลังและปวดขาที่ถูกกระตุ้นด้วยการแอ่นหลัง บรรเทาด้วยการก้มหลัง แล้วยืนยันด้วยภาพตัดขวางอย่างเอกซเรย์คอมพิวเตอร์หรือ MRI

ด้านความชุก งานทบทวนอย่างเป็นระบบใน European Spine Journal ปี ค.ศ. 2020 รวมงานวิจัย 41 ฉบับที่รายงานกลุ่มตัวอย่าง 55 ชุด พบความชุกเฉลี่ยเมื่อวินิจฉัยจากอาการทางคลินิกที่ 11 เปอร์เซ็นต์ในประชากรทั่วไป 25 เปอร์เซ็นต์ในผู้ป่วยระดับปฐมภูมิ 29 เปอร์เซ็นต์ในระดับทุติยภูมิ และ 39 เปอร์เซ็นต์ในกลุ่มผสม ผู้วิจัยเตือนว่าสองในสามของงานที่นำมารวมมีความเสี่ยงต่ออคติสูง ส่วน JAMA ปี ค.ศ. 2022 ประเมินว่ามีผู้ได้รับผลกระทบราว 103 ล้านคนทั่วโลก และในสหรัฐอเมริกามีการผ่าตัดด้วยโรคนี้ราว 600,000 ครั้งต่อปี

เดินแล้วขาชาต้องหยุดพัก คืออาการอะไรกันแน่?

อาการนี้เรียกว่า neurogenic claudication ซึ่งราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์ใช้เป็นอาการเฉพาะของโรคโดยตรง ความหมายคือปวดหรือชาลงขาที่ถูกกระตุ้นจากการยืนและการเดิน จุดที่แยกอาการนี้ออกจากปวดขาแบบอื่นคือท่าทางเป็นตัวกำหนด ไม่ใช่ระยะเวลาหรือความเหนื่อย

เหตุผลอยู่ที่รูปทรงของโพรงกระดูก เวลายืนตรงและแอ่นหลัง โพรงจะแคบลงและเส้นประสาทถูกเบียดมากขึ้น พอนั่งลงหรือโน้มตัวไปข้างหน้า โพรงจะเปิดกว้างขึ้นและอาการทุเลา JAMA ปี ค.ศ. 2022 ระบุความสัมพันธ์นี้ไว้ตรงตัว นี่คือเหตุผลที่หลายคนเข็นรถเข็นในซูเปอร์มาร์เก็ตได้ไกลกว่าเดินตัวเปล่า

สิ่งที่ควรจดไว้คือระยะเดิน เพราะใช้วัดความรุนแรงได้จริงกว่าคะแนนความปวด ถ้าสามเดือนก่อนเดินได้ 500 เมตรจึงต้องพัก แล้วตอนนี้เหลือ 100 เมตร นั่นคือข้อมูลที่มีน้ำหนักในห้องตรวจ

อีกเรื่องที่ต้องพูดให้ชัดคือภาพถ่ายรังสีไม่เท่ากับโรค งานวิเคราะห์อภิมานปี ค.ศ. 2020 พบว่าเมื่อใช้เกณฑ์ทางรังสีอย่างเดียว ประชากรที่ไม่มีอาการเลยราว 11 เปอร์เซ็นต์ ก็เข้าเกณฑ์โพรงกระดูกสันหลังตีบ โรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ เขียนตรงกันว่าบางรายตรวจ MRI แล้วพบภาพผิดปกติแต่ไม่มีอาการ กรณีแบบนั้นการรักษาเน้นเพียงการดูแลไม่ให้ความเสื่อมเพิ่มขึ้น ไม่ใช่การรีบผ่าตัดตามภาพ

โพรงกระดูกสันหลังตีบต่างจากหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทอย่างไร?

สองโรคนี้ถูกเรียกรวมกันบ่อยว่าปวดหลังทับเส้น แต่พฤติกรรมของอาการต่างกันจนผู้ป่วยแยกเองได้ระดับหนึ่ง รามา แชนแนล คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี อธิบายหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทว่าเป็นภาวะที่เนื้อหมอนรองเคลื่อนหรือแตกจนยื่นไปกดเส้นประสาทใกล้เคียง พบได้ในคนทุกวัย อาการเด่นคือปวดร้าวลงแขนหรือขาตามแนวเส้นประสาท ปวดมากขึ้นเมื่อยืนนาน นั่งนาน หรือก้มตัว และเจ็บแปลบเหมือนไฟฟ้าช็อตเวลาไอหรือจาม

ข้อควรระวังคือคนคนเดียวเป็นได้ทั้งสองอย่างพร้อมกัน เพราะทั้งคู่มีรากเดียวกันคือความเสื่อมของหมอนรองกระดูก การแยกด้วยตาเปล่าจึงใช้เพื่อเตรียมข้อมูลไปเล่าให้แพทย์ฟัง ไม่ใช่เพื่อวินิจฉัยแทนแพทย์ ใครที่อาการเด่นคือปวดร้าวลงขาข้างเดียว อ่านต่อได้ที่ ปวดหลังร้าวลงขาเกิดจากอะไร

โพรงกระดูกสันหลังตีบรักษาโดยไม่ผ่าตัดได้ไหม?

ได้ และเป็นทางเลือกแรกตามมาตรฐาน JAMA ปี ค.ศ. 2022 ระบุว่าการรักษาลำดับแรกคือการปรับกิจกรรม การใช้ยาแก้ปวด และกายภาพบำบัด โดยการปรับกิจกรรมหมายถึงการลดช่วงเวลาที่ต้องยืนหรือเดินต่อเนื่อง ไม่ใช่การหยุดเคลื่อนไหว บทความเดียวกันสรุปจากผู้ป่วยที่ติดตามโดยไม่ผ่าตัดนานถึง 3 ปี ว่าราวหนึ่งในสามอาการดีขึ้น ราว 50 เปอร์เซ็นต์เท่าเดิม และราว 10 ถึง 20 เปอร์เซ็นต์แย่ลง การรักษาแบบประคับประคองจึงไม่ได้แปลว่ายอมให้โรคลุกลามโดยอัตโนมัติ

คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลให้แนวทางสำหรับผู้ที่อาการไม่มากหรือเป็นมาไม่นานไว้ห้าข้อ คือลดการใช้หลังโดยเลี่ยงการยืนหรือเดินนาน เลี่ยงการก้มหลังและยกของหนัก ลดน้ำหนักด้วยการควบคุมอาหาร ทำกายภาพบำบัด รับประทานยาต้านการอักเสบและยาแก้ปวดเท่าที่จำเป็น และบริหารกล้ามเนื้อหน้าท้องกับกล้ามเนื้อหลัง ส่วนราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์ระบุสามอย่าง คือฝึกกายภาพเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อหลัง การดึงหลัง และยา

ตรงนี้มีจุดที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกัน แนวทางเวชปฏิบัติที่ตีพิมพ์ใน The Journal of Pain ปี ค.ศ. 2021 ซึ่งใช้วิธี GRADE ทบทวนหลักฐานถึงเดือนมิถุนายน ค.ศ. 2019 และติดตามวรรณกรรมถึงเดือนตุลาคม ค.ศ. 2020 แนะนำไม่ให้ใช้ยาหลายชนิดที่เห็นกันบ่อย ขณะที่ JAMA ปี ค.ศ. 2022 ยังนับ NSAIDs เป็นส่วนหนึ่งของการรักษาแบบไม่ผ่าตัด ทั้งสองแหล่งตรงกันเรื่องเดียวคือประโยชน์ระยะยาวของการฉีดสเตียรอยด์เข้าโพรงประสาทยังไม่ถูกพิสูจน์

อ่านตารางนี้ให้ถูกทาง คำแนะนำทั้งหมดในแนวทางฉบับนั้นเป็นคำแนะนำแบบมีเงื่อนไข ไม่ใช่คำสั่งเด็ดขาด และแนวทางเขียนเองว่าการดูแลควรออกแบบให้เหมาะกับผู้ป่วยแต่ละราย ตารางนี้จึงเป็นข้อมูลไว้ถามแพทย์ว่ายาที่ได้รับมีหลักฐานหนุนแค่ไหน ไม่ใช่สัญญาณให้หยุดยาเอง

ผ่าตัดโพรงกระดูกสันหลังตีบมีกี่แบบ และได้ผลแค่ไหน?

หลักการผ่าตัดมีอย่างเดียว คือเอาสิ่งที่กดทับเส้นประสาทออกให้โพรงโล่งขึ้น คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลอธิบายว่าการผ่าตัดตามปกติจะกรีดแผลกึ่งกลางหลังบริเวณกระเบนเหน็บ ขนาดแผลขึ้นกับจำนวนปล้องที่เป็นต้นเหตุ แล้วใช้เครื่องมือตัดหรือกรอกระดูกและเนื้อเยื่อส่วนที่กดทับออก บางกรณีต้องเสริมความแข็งแรงด้วยโลหะดามกระดูก ส่วนการผ่าตัดแบบใหม่ใช้กล้องจุลทรรศน์ช่วยให้เห็นชัดและแผลเล็กลง ทำให้ปวดแผลน้อยลงและลุกขึ้นยืนเดินได้เร็วขึ้น

ราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์แบ่งการผ่าตัดไว้สามแบบ คือการผ่าตัดเปิดระบายโพรงกระดูกสันหลัง การใส่โลหะดามกระดูกสันหลัง และการใส่วัสดุทดแทนหมอนรองกระดูก โดยทำได้ทั้งแบบเปิดแผลปกติและแผลขนาดเล็ก ด้านโรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่าปัจจุบันเจาะแผลเล็กผ่านผิวหนังเข้าไปกรอกระดูกและพังผืดที่กดทับออกโดยใช้กล้องช่วยได้ ทำให้เนื้อเยื่อรอบข้างบาดเจ็บน้อยลง ฟื้นตัวเร็ว และนอนโรงพยาบาลสั้นลง ส่วนการใส่โลหะดามทำเฉพาะผู้ที่มีข้อบ่งชี้จริง เช่น มีกระดูกสันหลังเสื่อมเคลื่อนไม่มั่นคงร่วมด้วย

เรื่องผลลัพธ์ หลักฐานไปคนละทางและควรรู้ทั้งสองด้าน ฝั่งที่หนุนการผ่าตัดคือการติดตามผล 4 ปีของงานวิจัย SPORT ในวารสาร Spine ปี ค.ศ. 2010 ซึ่งรับผู้ป่วยจาก 13 ศูนย์ใน 11 รัฐของสหรัฐอเมริกา เป็นกลุ่มสุ่ม 289 ราย และกลุ่มสังเกตการณ์ 365 ราย พบว่าข้อได้เปรียบของการผ่าตัดยังอยู่ที่ 4 ปี โดยคะแนนความปวดต่างกัน 12.6 คะแนน การทำหน้าที่ของร่างกาย 8.6 คะแนน และดัชนีความพิการ Oswestry 9.4 คะแนน JAMA ปี ค.ศ. 2022 ยังยกงานวิจัยสุ่ม 94 รายที่พบว่าการผ่าตัดคลายการกดทับดีกว่าการไม่ผ่าตัด 7.8 คะแนนบนดัชนีเดียวกัน

ฝั่งที่เตือนให้ระวังคือ Cochrane ปี ค.ศ. 2016 ที่รวมงานวิจัยสุ่ม 5 ฉบับ ผู้เข้าร่วม 643 ราย ผลคือไม่พบความต่างอย่างมีนัยสำคัญที่ 6 เดือนและที่ 1 ปี และเริ่มพบความต่างที่เอนไปทางการผ่าตัดเมื่อครบ 24 เดือน ประเด็นสำคัญที่สุดคือผลข้างเคียง มีงานวิจัยหนึ่งรายงานภาวะแทรกซ้อนในผู้เข้าร่วม 10 เปอร์เซ็นต์และ 24 เปอร์เซ็นต์ ทั้งกระดูกส่วนยื่นหัก กล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด ก้อนเลือดคั่ง โรคหลอดเลือดสมอง การผ่าตัดซ้ำ และการเสียชีวิตจากภาวะน้ำท่วมปอด ขณะที่ไม่มีรายงานผลข้างเคียงจากการรักษาแบบไม่ผ่าตัดเลย ผู้ทบทวนจึงสรุปว่ายังไม่มั่นใจพอจะฟันธงว่าทางไหนดีกว่า

อีกคำถามที่เจอบ่อยคือต้องใส่เหล็กเชื่อมข้อด้วยไหม JAMA ปี ค.ศ. 2022 รายงานงานวิจัยแบบ noninferiority ที่พบว่าผู้ที่ผ่าตัดคลายการกดทับอย่างเดียว 71.4 เปอร์เซ็นต์ และผู้ที่ผ่าตัดร่วมกับการเชื่อมข้อ 72.9 เปอร์เซ็นต์ มีคะแนนดัชนีความพิการดีขึ้นตั้งแต่ 30 เปอร์เซ็นต์ขึ้นไปพอ ๆ กัน และระบุว่าการเชื่อมข้อสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่สูงกว่า ทั้งการเสียเลือด การติดเชื้อ ระยะนอนโรงพยาบาลที่นานกว่า และค่าใช้จ่ายที่สูงกว่า

อาการแบบไหนต้องรีบไปโรงพยาบาลทันที?

สัญญาณที่รอไม่ได้คือกลุ่มอาการ cauda equina ซึ่ง AANS ระบุอาการเตือนไว้ ได้แก่ ปัสสาวะไม่ออกหรือปัสสาวะคั่งซึ่งเป็นอาการที่พบบ่อยที่สุด กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้ อาการชาแบบ saddle anesthesia ที่บริเวณทวารหนัก อวัยวะเพศ และก้น อาการอ่อนแรงหรืออัมพาตที่มักเกิดกับรากประสาทมากกว่าหนึ่งราก อาการปวดหลังหรือปวดร้าวลงขา และปัญหาการทำงานทางเพศ AANS ยังระบุว่าการรักษาภายใน 48 ชั่วโมงนับจากเริ่มมีอาการให้ข้อได้เปรียบอย่างมีนัยสำคัญในการฟื้นการรับความรู้สึกและกำลังกล้ามเนื้อ

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือหมอนรองกระดูกส่วนเอวปลิ้นออกมาก้อนใหญ่ แต่ AANS ระบุว่าโพรงกระดูกที่แคบอยู่ก่อนทำให้หมอนรองที่ปลิ้นเพียงเล็กน้อยก็ก่อกลุ่มอาการนี้ได้ ผู้ที่มีโพรงกระดูกสันหลังตีบอยู่เดิมจึงต้องรู้จักสัญญาณเหล่านี้เป็นพิเศษ ส่วนอาการที่ยังไม่ฉุกเฉิน รามา แชนแนล แนะนำให้พบแพทย์เมื่อปวดรุนแรงขึ้น มีอาการชา อ่อนแรง หรือปวดนานเกิน 4 สัปดาห์

ตัวเลขและคำแนะนำทั้งหมดมาจากแหล่งที่ระบุในรายการอ้างอิง ณ วันที่ตรวจสอบข้อมูล 14 กันยายน 2569 เท่านั้น แนวทางการรักษาปรับปรุงเป็นระยะ และเงื่อนไขของผู้ป่วยแต่ละคนต่างกัน บทความนี้เป็นข้อมูลเพื่อการเรียนรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะราย โปรดตรวจสอบกับแพทย์ผู้ดูแลหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบก่อนตัดสินใจ และอย่าหยุดยาที่แพทย์สั่งด้วยตัวเอง

คำถามที่พบบ่อย

เริ่มจากจดระยะเดินของตัวเองไว้หนึ่งสัปดาห์

ถ้าสงสัยว่าตัวเองเข้าข่าย สิ่งที่ทำได้ทันทีคือจดว่าเดินได้กี่เมตรหรือกี่นาทีจึงต้องหยุดพัก หยุดพักด้วยท่าไหนแล้วดีขึ้น และอาการอยู่ขาข้างเดียวหรือสองข้าง ข้อมูลสามบรรทัดนี้คือสิ่งที่แพทย์ใช้แยกโพรงกระดูกสันหลังตีบออกจากสาเหตุอื่นได้เร็วที่สุด

ระหว่างรอนัด ให้เลี่ยงการยืนและเดินต่อเนื่องนาน เลี่ยงการก้มยกของหนัก และเริ่มควบคุมน้ำหนักตามที่คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลแนะนำ แต่อย่าหยุดขยับตัวไปเลย และถ้าเจอสัญญาณกลั้นปัสสาวะไม่ได้หรือชาบริเวณก้นเมื่อไร ให้ไปโรงพยาบาลทันทีโดยไม่ต้องรอนัด

แหล่งอ้างอิง

• คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล: การผ่าตัดกระดูกสันหลังกดทับเส้นประสาท โดย รศ.นพ.วิทเชษฐ พิชัยศักดิ์ (14 ตุลาคม 2553)
• โรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์: ปวดหลังลงขา หนึ่งในภาวะช่องสันหลังตีบ โดย ผศ.นพ.มนต์ชัย เรืองชัยนิคม (14 พฤษภาคม 2569)
• Chulabhorn Channel ราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์: โรคโพรงกระดูกสันหลังตีบแคบบริเวณเอว Lumbar Spinal Stenosis (21 เมษายน 2566)
• รามา แชนแนล คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี: หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท โรคใกล้ตัวที่หลายคนไม่รู้ว่ากำลังเป็นอยู่ (3 กุมภาพันธ์ 2569)
• Europe PMC: Katz JN และคณะ Diagnosis and Management of Lumbar Spinal Stenosis: A Review, JAMA ค.ศ. 2022
• Europe PMC: Jensen RK และคณะ Prevalence of lumbar spinal stenosis in general and clinical populations, European Spine Journal ค.ศ. 2020
• Europe PMC: Bussieres A และคณะ Non-Surgical Interventions for Lumbar Spinal Stenosis: A Clinical Practice Guideline, The Journal of Pain ค.ศ. 2021
• Europe PMC: Weinstein JN และคณะ Surgical versus nonoperative treatment for lumbar spinal stenosis, four-year results of SPORT, Spine ค.ศ. 2010
• Europe PMC: Zaina F และคณะ Surgical versus non-surgical treatment for lumbar spinal stenosis, Cochrane Database of Systematic Reviews ค.ศ. 2016
• American Association of Neurological Surgeons: Cauda Equina Syndrome