ทอนซิลอักเสบ อาการ สาเหตุ ต้องกินยาปฏิชีวนะไหม และเมื่อไหร่ควรผ่าตัด

ทอนซิลอักเสบมีอาการหลักคือเจ็บคอ กลืนลำบากและเจ็บมากเวลากลืน ร่วมกับมีไข้ หนาวสั่น ปวดศีรษะ และตรวจพบต่อมทอนซิลบวมแดง ตามที่ภาควิชาโสต ศอ นาสิกวิทยา คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี เผยแพร่เมื่อ 15 กุมภาพันธ์ 2567 ส่วนราชวิทยาลัยโสต ศอ นาสิกแพทย์แห่งประเทศไทยระบุว่าในเด็กก่อนวัยเรียนมักเกิดจากไวรัส ส่วนเด็กโตและผู้ใหญ่มักเกิดจากแบคทีเรีย

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 19 กันยายน 2569

ทอนซิลอักเสบคืออะไร และอาการเป็นอย่างไร?

ต่อมทอนซิลคือกลุ่มเนื้อเยื่อน้ำเหลืองสองข้างที่อยู่ด้านหลังลำคอ ทำหน้าที่ดักจับเชื้อโรคที่จะเข้าสู่ร่างกายผ่านทางปากและคอ เมื่อเชื้อเข้ามามากกว่าที่ต่อมจะรับไหว ตัวต่อมจะอักเสบ บวม แดง และบางครั้งมีจุดหนองเกาะบนผิวต่อม

อาการที่พบบ่อยตามข้อมูลของราชวิทยาลัยโสต ศอ นาสิกแพทย์แห่งประเทศไทย และภาควิชาโสต ศอ นาสิกวิทยา โรงพยาบาลรามาธิบดี มีดังนี้

• เจ็บคอและกลืนลำบาก: เป็นอาการนำ และเจ็บมากขึ้นชัดเจนตอนกลืนอาหารหรือกลืนน้ำลาย
• ไข้และหนาวสั่น: ทอนซิลอักเสบเฉียบพลันมักมาพร้อมไข้ บางรายปวดศีรษะร่วมด้วย
• ต่อมทอนซิลบวมแดง: เห็นได้เมื่อส่องไฟดูในลำคอ บางครั้งมีจุดหนองหรือคราบขาว
• กดเจ็บบริเวณลำคอ: ต่อมน้ำเหลืองใต้ขากรรไกรด้านหน้าโตและกดแล้วเจ็บ

เจ็บคอไม่ได้แปลว่าเป็นทอนซิลอักเสบเสมอไป บทความการศึกษาต่อเนื่องเรื่องการจัดการกับโรคคออักเสบเฉียบพลัน โดยอาจารย์นิติ วรรณทอง คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี รับรองเมื่อ 29 ธันวาคม 2559 ระบุว่าอาการเจ็บคอถึง 30 เปอร์เซ็นต์ไม่ได้มาจากการติดเชื้อ แต่มาจากการสูบบุหรี่ ควันบุหรี่มือสอง โรคกรดไหลย้อน สารก่อภูมิแพ้ และอากาศเย็นชื้น ใครที่เจ็บคอเรื้อรังโดยไม่มีไข้และไม่ดีขึ้นด้วยยาปฏิชีวนะ ควรให้แพทย์ทบทวนว่ากำลังรักษาถูกโรคหรือไม่

ทอนซิลอักเสบเกิดจากอะไร และไวรัสกับแบคทีเรียต่างกันอย่างไร?

ส่วนใหญ่เกิดจากไวรัส แนวทาง Antibiotic Smart Use ของโรงพยาบาลรามาธิบดี ฉบับมีนาคม 2558 เปิดหน้าแรกด้วยข้อความว่าโรคติดเชื้อระบบทางเดินหายใจส่วนบนราว 80 เปอร์เซ็นต์เกิดจากไวรัสหรือสาเหตุอื่นที่ไม่ต้องใช้ยาต้านจุลชีพ และการให้ยาโดยไม่จำเป็นจะเพิ่มปัญหาเชื้อดื้อยา

บทความของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีปี 2559 แยกละเอียดขึ้น โดยดัดแปลงจากงานของ Alcaide และ Bisno ปี 2007 ว่า ไวรัส 50 เปอร์เซ็นต์ แบคทีเรียที่พบบ่อยซึ่งนำโดยสเตรปโตคอคคัสกลุ่มเอ 15 เปอร์เซ็นต์ แบคทีเรียที่พบน้อยกว่านั้นไม่ถึง 5 เปอร์เซ็นต์ และสาเหตุที่ไม่ใช่การติดเชื้ออีก 30 เปอร์เซ็นต์ บทความเดียวกันระบุว่าสเตรปโตคอคคัสกลุ่มเอพบได้ 5 ถึง 15 เปอร์เซ็นต์ในผู้ใหญ่ และ 20 ถึง 30 เปอร์เซ็นต์ในเด็ก

ข้อมูลที่เก็บจริงในไทยไปทางเดียวกัน งานวิจัยในพุทธชินราชเวชสาร ปีที่ 37 ฉบับที่ 2 เผยแพร่ 13 ตุลาคม 2563 เก็บข้อมูลเด็กอายุ 1 ถึง 15 ปี ที่มาด้วยไข้และเจ็บคอที่แผนกผู้ป่วยนอกกุมารเวชกรรม โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยนเรศวร ระหว่างพฤษภาคม 2559 ถึงเมษายน 2560 จำนวน 134 ราย พบเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มเอเพียง 10 ราย คิดเป็น 7.5 เปอร์เซ็นต์

สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทย เผยแพร่บทความเรื่องไข้อีดำอีแดง ปรับปรุง 7 มีนาคม 2562 ระบุว่าโรคนี้พบบ่อยในช่วงอายุ 5 ถึง 15 ปี มาด้วยไข้สูงฉับพลัน หนาวสั่น เจ็บคอ ต่อมทอนซิลบวมและอาจมีหนอง แล้วตามด้วยผื่นลักษณะเฉพาะ เด็กที่เจ็บคอแล้วขึ้นผื่นแบบนี้ควรได้รับการตรวจ

แพทย์ใช้คะแนนอะไรตัดสินว่าเจ็บคอนี้มาจากแบคทีเรีย?

เครื่องมือที่ใช้กันแพร่หลายคือ Centor criteria และ McIsaac criteria บทความของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีปี 2559 อธิบายว่า Centor ใช้เฉพาะในผู้ใหญ่ ส่วน McIsaac ใช้ได้ทั้งในเด็กอายุมากกว่า 3 ปีและผู้ใหญ่ เพราะเพิ่มคะแนนตามอายุเข้าไปอีกหนึ่งข้อ

วิธีอ่านคะแนนตามบทความชุดเดียวกันคือ McIsaac 0 ถึง 1 คะแนน โอกาสติดเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มเออยู่ที่ราว 3 เปอร์เซ็นต์ จึงไม่จำเป็นต้องใช้ยาต้านจุลชีพ ได้ 2 ถึง 3 คะแนนยังระบุไม่ได้ ควรตรวจด้วยชุดตรวจแอนติเจนอย่างเร็ว และตั้งแต่ 4 คะแนนขึ้นไปจึงควรเริ่มยา ส่วน Centor นั้น 0 ถึง 1 คะแนนไม่จำเป็นต้องใช้ยา 3 ถึง 4 คะแนนควรเริ่มยา และกรณีได้ 2 คะแนนให้ดูอายุประกอบ

สิ่งที่แพทย์ไทยดูควบคู่กับคะแนน

แนวทาง Antibiotic Smart Use รามาธิบดี 2558 ไม่ได้เรียกชื่อว่า Centor แต่ตั้งเงื่อนไขไว้ใกล้เคียงกัน คือพิจารณาให้ยาต้านจุลชีพเมื่อมีไข้สูงเช่น 39 องศาเซลเซียสร่วมกับเจ็บคอมาก มีจุดหนองที่ต่อมทอนซิลหรือลิ้นไก่บวมแดง ต่อมน้ำเหลืองที่คอโตและกดเจ็บเพียงตำแหน่งเดียว และไม่มีอาการหวัดที่เด่นชัด

ชุดตรวจแอนติเจนอย่างเร็วยังไม่ได้มีทุกที่ในไทย สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยระบุว่าการเพาะเชื้อจากคอใช้เวลา 3 ถึง 4 วัน ส่วนชุดตรวจอย่างเร็วรู้ผลในไม่เกิน 1 ชั่วโมง แต่มีเฉพาะบางโรงพยาบาล การตัดสินใจหน้างานในไทยจึงยังพึ่งการตรวจร่างกายและคะแนนทางคลินิกเป็นหลัก

ทอนซิลอักเสบต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?

ส่วนใหญ่ไม่ต้อง แนวทาง NICE NG84 เรื่องการสั่งยาต้านจุลชีพในผู้ที่เจ็บคอเฉียบพลัน ประกาศใช้ 26 มกราคม 2018 เขียนไว้ชัดว่าเจ็บคอเฉียบพลันรวมถึงคอหอยอักเสบและทอนซิลอักเสบเป็นภาวะที่หายเองได้ อาการอยู่ราว 1 สัปดาห์ และคนส่วนใหญ่ดีขึ้นในเวลานี้โดยไม่ต้องใช้ยา ไม่ว่าต้นเหตุจะเป็นแบคทีเรียหรือไวรัส

เกณฑ์ FeverPAIN มีห้าข้อ คือ มีไข้ใน 24 ชั่วโมงที่ผ่านมา มีหนองที่ต่อมทอนซิล มาพบแพทย์ภายใน 3 วันหลังเริ่มมีอาการ ต่อมทอนซิลอักเสบรุนแรง และไม่มีอาการไอหรือน้ำมูก

เหตุผลที่ NICE ไม่ให้ยากับคนคะแนนต่ำมาจากตัวเลขประโยชน์ที่ได้จริง NICE อ้างงานทบทวนวรรณกรรมของ Spinks และคณะ ปี 2013 ว่าในวันที่ 3 ผู้ที่ได้ยาปฏิชีวนะหายจากอาการ 51 เปอร์เซ็นต์ เทียบกับ 34 เปอร์เซ็นต์ในกลุ่มยาหลอก แต่พอถึงวันที่ 7 ทั้งสองกลุ่มแทบไม่ต่างกันที่ 87 และ 82 เปอร์เซ็นต์ โดยรวมยาย่นระยะเวลาอาการลงเฉลี่ยราว 16 ชั่วโมงในช่วง 7 วัน

ฝั่งไทยมีตัวชี้วัดกำกับโดยตรง ตัวชี้วัดโรงพยาบาลที่ใช้ยาอย่างสมเหตุผลของกระทรวงสาธารณสุข ขั้นที่ 2 ปีงบประมาณ 2564 กำหนดเพดานอัตราการใช้ยาปฏิชีวนะในกลุ่มโรคติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบนไว้ไม่เกิน 30 เปอร์เซ็นต์สำหรับโรงพยาบาลศูนย์และโรงพยาบาลทั่วไป และไม่เกิน 20 เปอร์เซ็นต์สำหรับโรงพยาบาลชุมชน

ถ้าจำเป็นต้องใช้ยาจริง ต้องกินให้ครบ

เมื่อแพทย์ตัดสินว่าเป็นการติดเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มเอจริง ราชวิทยาลัยโสต ศอ นาสิกแพทย์แห่งประเทศไทยระบุว่ายาในกลุ่มเพนิซิลลินยังใช้ได้ผลดี และให้นาน 7 ถึง 10 วัน การเลือกตัวยาและขนาดยาเป็นการตัดสินใจของแพทย์หรือเภสัชกรเสมอ บทความนี้จึงไม่ระบุขนาดยา

ที่ต้องกินให้ครบแม้อาการหายแล้ว เพราะบทความของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีปี 2559 ยกข้อมูลว่าผู้ที่หยุดเพนิซิลลินหลังรักษาไป 3 วัน กลับเป็นซ้ำถึง 50 เปอร์เซ็นต์ เทียบกับ 34 เปอร์เซ็นต์ในกลุ่มที่ใช้ครบ 7 วัน อีกข้อคือในเอเชียอัตราการดื้อยากลุ่มแมคโครไลด์ในการติดเชื้อทางเดินหายใจสูงถึง 20 เปอร์เซ็นต์ และงานวิจัยที่โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยนเรศวรพบว่าเชื้อที่แยกได้ไวต่อเพนิซิลลินทุกสายพันธุ์ แต่ดื้อยากลุ่มแมคโครไลด์ 10 เปอร์เซ็นต์

ทอนซิลอักเสบกี่วันหาย และดูแลตัวเองอย่างไร?

NICE NG84 ให้กรอบเวลาไว้ที่ราว 1 สัปดาห์สำหรับเจ็บคอเฉียบพลันโดยรวม ส่วนบทความของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีปี 2559 ระบุเฉพาะการติดเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มเอว่าโดยทั่วไปหายเองใน 2 ถึง 5 วัน และถ้าได้ยาต้านจุลชีพ อาการมักหายภายใน 48 ชั่วโมง แต่ถ้ามีภาวะแทรกซ้อนอย่างเนื้อเยื่ออักเสบรอบต่อมทอนซิลและคอหอย ระยะเวลาจะยืดเป็นสัปดาห์

ภาควิชาโสต ศอ นาสิกวิทยา รามาธิบดี แนะนำให้พักผ่อนและดื่มน้ำมาก ๆ ในรายที่อาการไม่รุนแรง ส่วน NICE แนะนำให้จัดการอาการปวด ไข้ และภาวะขาดน้ำด้วยการดูแลตัวเอง และให้กลับไปพบแพทย์ถ้าอาการไม่เริ่มดีขึ้นหลัง 1 สัปดาห์ หรือแย่ลงเร็วและชัดเจน

• ดื่มน้ำให้พอ: ไข้และการกลืนเจ็บทำให้ดื่มน้ำน้อยลงจนขาดน้ำได้ง่าย โดยเฉพาะในเด็กเล็กและผู้สูงอายุ
• กินอาหารอ่อนและไม่ร้อนจัด: ช่วยให้กลืนได้จริงในช่วงที่เจ็บคอมาก
• เลี่ยงควันบุหรี่: ทั้งสูบเองและควันมือสอง เพราะเป็นสาเหตุของอาการเจ็บคอในกลุ่มที่ไม่ได้ติดเชื้อ
• ล้างมือและไม่ใช้ของร่วมกัน: รามาธิบดีระบุไว้เป็นคำแนะนำป้องกัน เพราะเชื้อแพร่ทางละอองฝอยและการสัมผัส

ถ้าอาการหลักคือคันคอและไอแห้งมากกว่าเจ็บคอรุนแรงและมีไข้ ทอนซิลอักเสบอาจไม่ใช่คำตอบ อ่านการแยกสาเหตุได้ที่ คันคอไอเกิดจากอะไรและแก้อย่างไร และถ้าอาการมาเป็นฤดูกาลพร้อมคัดจมูกและจาม ให้พิจารณา อาการภูมิแพ้ ประกอบ

อาการแบบไหนที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที?

บทความของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีปี 2559 ระบุกลุ่มภาวะอันตรายที่ผู้มีอาการเจ็บคอต้องถูกส่งต่อโรงพยาบาลทันที ดังนี้

• ฝาปิดกล่องเสียงอักเสบ: เจ็บคอ กลืนเจ็บ มีไข้ เสียงพูดคล้ายอมของไว้ในปาก น้ำลายไหลยืด หายใจมีเสียงดัง และเสียงแหบ ทางเดินหายใจอาจอุดกั้นกะทันหัน
• ฝีรอบต่อมทอนซิล: เจ็บคอ มีไข้ เสียงเปลี่ยน และปวดร้าวไปที่หู มักเจ็บข้างเดียวมากกว่าอีกข้าง
• การติดเชื้อในช่องใต้คาง: ไข้สูง หนาวสั่น ใต้คางอักเสบทั้งสองข้าง ลำคอด้านหน้าบวมแดงกดเจ็บ รายที่เป็นมากลิ้นจะถูกดันขึ้นจนปิดกั้นทางเดินหายใจ
• การติดเชื้อในช่องหลังคอหอย: เจ็บคอ กลืนน้ำลายไม่ได้ เสียงเปลี่ยน มีไข้ และอาจคอแข็งหรืออ้าปากลำบาก

สัญญาณที่จำง่ายคือ กลืนน้ำลายตัวเองไม่ได้ น้ำลายไหลยืด อ้าปากได้ไม่สุด หายใจมีเสียงดังหรือหายใจลำบาก คอบวมจนรูปหน้าเปลี่ยน หรือเจ็บข้างเดียวจนเสียงเปลี่ยน ทั้งหมดนี้ไม่ใช่ทอนซิลอักเสบธรรมดาแล้ว ถ้าหายใจลำบากหรือซึมลง ให้โทรสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669 แทนการขับรถไปเอง

อีกเหตุผลที่ไม่ควรปล่อยทอนซิลอักเสบจากแบคทีเรียไว้คือภาวะแทรกซ้อนตามหลัง ภาควิชาโสต ศอ นาสิกวิทยา รามาธิบดี ระบุถึงโรคไตอักเสบเฉียบพลัน ข้ออักเสบหลังติดเชื้อ และไข้รูมาติก ส่วนสมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทยระบุว่าไข้รูมาติกและหน่วยไตอักเสบเฉียบพลันมักเกิดในช่วง 1 ถึง 4 สัปดาห์หลังการติดเชื้อ อาการที่คอหายแล้วจึงไม่ได้แปลว่าพ้นความเสี่ยงทันที

เมื่อไหร่ควรผ่าตัดต่อมทอนซิล และใช้เกณฑ์อะไร?

ราชวิทยาลัยโสต ศอ นาสิกแพทย์แห่งประเทศไทยระบุข้อบ่งชี้ไว้สามข้อ คือ ต่อมทอนซิลอักเสบเรื้อรังที่รักษาด้วยยาไม่ได้ผล ต่อมโตมากจนเกิดการอุดกั้นทางเดินหายใจ และกรณีที่สงสัยว่าอาจเป็นมะเร็งของต่อมทอนซิล สอดคล้องกับภาควิชาโสต ศอ นาสิกวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่ระบุว่าพิจารณาผ่าตัดเมื่ออักเสบเรื้อรัง หรือขนาดโตจนทางเดินหายใจอุดกั้นหรือมีภาวะนอนกรนหยุดหายใจขณะหลับ และหลังผ่าตัดต้องพักในโรงพยาบาลราว 1 ถึง 2 วัน

จุดที่แนวทางไทยกับสากลต่างกันคือความละเอียดของการนับจำนวนครั้ง แนวทางไทยเขียนไว้กว้างว่าอักเสบเรื้อรังและรักษาด้วยยาไม่ได้ผล ขณะที่แนวทางของ American Academy of Otolaryngology Head and Neck Surgery ฉบับแรกปี 2011 และฉบับปรับปรุงปี 2019 ใช้เกณฑ์ Paradise ซึ่งนับเป็นตัวเลขชัดเจน

• ความถี่ที่เข้าเกณฑ์: ติดเชื้อในคอ 7 ครั้งในปีที่ผ่านมา หรืออย่างน้อย 5 ครั้งต่อปีติดกัน 2 ปี หรืออย่างน้อย 3 ครั้งต่อปีติดกัน 3 ปี
• แต่ละครั้งต้องมีหลักฐาน: ต้องมีบันทึกในเวชระเบียน และมีอย่างน้อยหนึ่งข้อจากสี่ข้อ คือ อุณหภูมิเกิน 38.3 องศาเซลเซียส ต่อมน้ำเหลืองที่คอโตหรือกดเจ็บ มีจุดหนองที่ต่อมทอนซิล หรือผลตรวจสเตรปโตคอคคัสกลุ่มเอเป็นบวก
• ยังไม่ถึงเกณฑ์ให้เฝ้าติดตาม: ฉบับปี 2019 แนะนำอย่างหนักแน่นให้เฝ้าติดตามแทนการผ่าตัด และฉบับปี 2011 แนะนำให้สังเกตอาการอย่างน้อย 12 เดือน
• ปัจจัยที่ทำให้พิจารณาผ่าตัดเร็วขึ้น: แพ้หรือทนยาปฏิชีวนะหลายชนิดไม่ได้ เป็นกลุ่มอาการ PFAPA หรือเคยมีฝีรอบต่อมทอนซิลมากกว่า 1 ครั้ง
• การนอนหลับที่ผิดปกติ: ฉบับปี 2019 ให้ซักถามโรคร่วมที่อาจดีขึ้นหลังผ่าตัด เช่น การเจริญเติบโตช้า ปัสสาวะรดที่นอน โรคหืด และผลการเรียนที่แย่ลง แล้วจึงพิจารณาผ่าตัดเมื่อมีหลักฐานว่ามีภาวะหยุดหายใจขณะหลับจากการอุดกั้น

แนวทางปี 2019 ย้ำว่าแม้เด็กเข้าเกณฑ์ Paradise แล้ว ก็ไม่ได้แปลว่าต้องผ่าตัดทุกราย คณะทำงานสรุปว่าประโยชน์ยังไม่ได้ชนะความเสี่ยงอย่างชัดเจน การผ่าตัดและการเฝ้าติดตามจึงเป็นทางเลือกที่ยอมรับได้ทั้งคู่ ส่วนการคุมปวดหลังผ่าตัด แนะนำให้ใช้ไอบูโพรเฟน พาราเซตามอล หรือทั้งสองอย่าง และให้เลี่ยงยาที่มีโคดีอีน

ตัวเลขและเกณฑ์ทั้งหมดในหน้านี้อ้างอิงจากแหล่งที่ระบุท้ายบทความ ตามสถานะข้อมูล ณ วันที่ตรวจสอบ 19 กันยายน 2569 แนวทางเวชปฏิบัติและตัวชี้วัดมีการปรับปรุงเป็นระยะ กรุณายืนยันกับแพทย์ เภสัชกร หรือหน่วยงานเจ้าของเรื่องก่อนตัดสินใจ บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะราย และไม่ได้ระบุขนาดยาโดยเจตนา

คำถามที่พบบ่อย

สิ่งที่ควรทำเมื่อเจ็บคอรอบหน้า

รอบหน้าที่เจ็บคอ ลองไล่สี่ข้อของ Centor ด้วยตัวเองก่อน คือมีไข้ไหม มีจุดหนองที่ต่อมทอนซิลไหม ต่อมน้ำเหลืองที่คอโตและกดเจ็บไหม และมีอาการไอหรือไม่ ถ้ามีไอและน้ำมูกชัดเจน โอกาสเป็นแบคทีเรียต่ำมาก การพักผ่อน ดื่มน้ำ และรอดูอาการราว 1 สัปดาห์มักเพียงพอ

แต่ถ้าไข้สูง เจ็บคอจนกลืนไม่ไหว ไม่มีอาการหวัดเลย และเห็นจุดหนองชัด ให้ไปพบแพทย์ อย่าซื้อยาปฏิชีวนะกินเองและอย่าหยุดยากลางคัน และถ้ากลืนน้ำลายไม่ได้หรือหายใจลำบาก ให้โทร 1669 ทันที

แหล่งอ้างอิง

• ราชวิทยาลัยโสต ศอ นาสิกแพทย์แห่งประเทศไทย: ต่อมทอนซิลอักเสบ
• Rama Channel รามาธิบดี: ทอนซิลอักเสบ อาการเจ็บคอที่ต้องระวัง (15 กุมภาพันธ์ 2567)
• รามาธิบดี: Antibiotic Smart Use Guideline (มีนาคม 2558)
• นิติ วรรณทอง ม.อุบลราชธานี: การจัดการกับโรคคออักเสบเฉียบพลัน (29 ธันวาคม 2559)
• พุทธชินราชเวชสาร: เชื้อ Group A Streptococcus ในเด็กที่มาด้วยไข้และเจ็บคอ (ปีที่ 37 ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2563)
• สมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทย: ไข้อีดำอีแดง (7 มีนาคม 2562)
• ภาควิชาโสต ศอ นาสิกวิทยา ม.เชียงใหม่: การผ่าตัดต่อมทอนซิลและต่อมอะดีนอยด์
• Health KPI กระทรวงสาธารณสุข: RDU ขั้นที่ 2 ปีงบประมาณ 2564
• NICE: Sore throat (acute) antimicrobial prescribing NG84 (26 มกราคม 2018)
• American Family Physician: Tonsillectomy in Children สรุปแนวทาง AAO-HNS 2019
• American Family Physician: AAO-HNS Guidelines for Tonsillectomy (2011)