เส้นเลือดในสมองตีบ อาการเตือน B.E.F.A.S.T และกรอบเวลารักษา 4.5 ชั่วโมง

เส้นเลือดในสมองตีบมีโอกาสรักษาจนกลับมาใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงเดิม แต่โอกาสนั้นผูกกับเวลาเป็นหลัก กรมควบคุมโรคระบุว่าเมื่อพบสัญญาณเตือนให้โทรสายด่วน 1669 และนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดภายใน 4 ชั่วโมง 30 นาที เพราะเป็นกรอบเวลาที่ยังให้ยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำได้ ถ้ามาช้ากว่านั้นยังมีทางเลือกอื่นอยู่ แต่เนื้อสมองที่ตายไปแล้วจะไม่กลับคืน คำว่าหายจึงหมายถึงฟื้นตัวได้มากน้อยแค่ไหน ไม่ใช่การย้อนความเสียหายที่เกิดขึ้นแล้ว

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 11 กันยายน 2569

เส้นเลือดในสมองตีบคืออะไร และต่างจากเส้นเลือดสมองแตกอย่างไร?

เส้นเลือดในสมองตีบคือภาวะที่หลอดเลือดซึ่งไปเลี้ยงสมองถูกอุดกั้น เลือดจึงไปถึงเนื้อสมองปลายทางไม่ได้ CDC อธิบายว่าเซลล์สมองจะเริ่มตายภายในไม่กี่นาทีเพราะขาดออกซิเจน ส่วนเส้นเลือดสมองแตกเป็นคนละกลไก คือหลอดเลือดรั่วหรือฉีกขาดจนเลือดออกมากดเบียดเนื้อสมอง สาเหตุที่พบบ่อยคือความดันโลหิตสูงและหลอดเลือดโป่งพอง

ความต่างนี้ไม่ใช่เรื่องวิชาการอย่างเดียว เพราะการรักษาสองแบบสวนทางกัน ชนิดตีบต้องเปิดหลอดเลือดที่ตัน ส่วนชนิดแตกต้องหยุดเลือดและลดความดันในกะโหลก ยาที่ช่วยรายหนึ่งจึงเป็นอันตรายกับอีกราย แนวทาง NICE จึงกำหนดให้ถ่ายภาพสมองด้วยเครื่องเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ทันทีเมื่อมีข้อบ่งชี้ และต้องตัดภาวะเลือดออกในสมองออกไปก่อนจึงจะให้ยาละลายลิ่มเลือดได้

ในแง่ความถี่ CDC ระบุว่าราวร้อยละ 87 ของโรคหลอดเลือดสมองทั้งหมดเป็นชนิดขาดเลือด ส่วนอัตราการเสียชีวิตกลับตรงข้าม เอกสารแผนของกระทรวงสาธารณสุขรายงานว่าอัตราตายของผู้ป่วยรหัส I63 อยู่ที่ร้อยละ 3.4 ขณะที่กลุ่มหลอดเลือดสมองแตกอยู่ที่ร้อยละ 22.3 ชนิดแตกพบน้อยกว่าแต่รุนแรงกว่ามาก

อาการเตือนมีอะไรบ้าง และหลัก B.E.F.A.S.T จำอย่างไร?

กรมควบคุมโรคให้สังเกตสัญญาณเตือนตามหลัก B.E.F.A.S.T หกข้อ ได้แก่ B (Balance) เสียการทรงตัว วิงเวียน เดินเซ E (Eye) มองไม่เห็นหรือเห็นภาพซ้อน F (Face) ปากเบี้ยวเฉียบพลัน A (Arms) แขนขาอ่อนแรงหรือชาครึ่งซีก S (Speech) พูดไม่ชัดเหมือนลิ้นคับปาก และ T (Time) คือเวลา ถ้ามีอาการให้โทร 1669 แล้วส่งโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดโดยเร็ว

จุดที่คนมักพลาดคือคำว่าเฉียบพลัน อาการของโรคนี้มาแบบทันทีทันใด ไม่ใช่ค่อย ๆ เป็นทีละวัน คนที่นั่งคุยอยู่ดี ๆ แล้วมุมปากตกข้างเดียวคือภาพที่ต้องรีบที่สุด ระบบบริการสุขภาพของอังกฤษใช้คำย่อสั้นกว่าคือ FAST ซึ่งเน้นสามอาการหลัก ได้แก่ ใบหน้าอ่อนแรงจนยิ้มไม่เท่ากัน แขนอ่อนแรงหรือชาจนยกค้างไว้ไม่ได้ และพูดไม่ชัดหรือพูดสับสน

เอกสารของระบบบริการสุขภาพอังกฤษยังระบุอาการอื่นที่พบได้ เช่น ชาครึ่งซีก ตามัวหรือมองไม่เห็นข้างใดข้างหนึ่ง นึกคำพูดไม่ออก สับสน เวียนศีรษะจนล้ม ปวดศีรษะรุนแรง และคลื่นไส้อาเจียน อาการเดี่ยว ๆ ยังไม่ได้แปลว่าเป็นโรคนี้เสมอไป แต่ถ้ามาพร้อมกันแบบทันทีก็ต้องคิดถึงไว้ก่อน

อาการที่หายไปเองก็ยังต้องไปโรงพยาบาล

เอกสารของ NHS เขียนไว้ตรงตัวว่า อาการอาจหยุดไปเองในเวลาสั้น ๆ จนผู้ป่วยคิดว่าตัวเองปกติแล้ว แต่ก็ต้องไปตรวจทันที และให้โทรเรียกรถฉุกเฉินแม้อาการเพิ่งหายไปภายใน 24 ชั่วโมงที่ผ่านมา อีกคำแนะนำที่ชัดเจนคืออย่าขับรถไปห้องฉุกเฉินเอง

ตัวเลขที่ควรจำคือ CDC ระบุว่าในผู้ที่มีภาวะนี้แล้วไม่ได้รับการรักษา มากกว่าหนึ่งในสามเกิดโรคหลอดเลือดสมองเต็มขั้นภายใน 1 ปี และร้อยละ 10 ถึง 15 เกิดภายใน 3 เดือน แนวทาง NICE จึงให้ส่งผู้ที่สงสัยไปพบผู้เชี่ยวชาญภายใน 24 ชั่วโมงนับจากเริ่มมีอาการ และเริ่มยาต้านเกล็ดเลือดทันทีหากไม่มีข้อห้าม

ทำไมต้องถึงโรงพยาบาลภายใน 4 ชั่วโมง 30 นาที?

เพราะเป็นกรอบเวลาที่ยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำยังใช้ได้ กรมควบคุมโรคเขียนไว้ในข้อ T ของ B.E.F.A.S.T ว่าให้ส่งผู้ป่วยถึงโรงพยาบาลภายใน 4 ชั่วโมง 30 นาที และเตือนว่าหากช้าอาจอันตรายถึงชีวิตหรือกลายเป็นอัมพฤกษ์อัมพาต แนวทาง NICE ใช้ตัวเลขเดียวกันคือ 4.5 ชั่วโมงนับจากเริ่มมีอาการ โดยต้องตัดภาวะเลือดออกในกะโหลกออกไปแล้วด้วยภาพถ่ายสมอง

ประเด็นที่คนมักเข้าใจผิดคือการนับเวลา เวลาไม่ได้เริ่มตอนไปถึงโรงพยาบาล แต่เริ่มตั้งแต่วินาทีที่มีอาการครั้งแรก เวลาที่ใช้ลังเล เวลาที่รอดูอาการอยู่ที่บ้าน และเวลาบนถนน กินโควตาเดียวกันทั้งหมด ถ้าผู้ป่วยตื่นมาแล้วพบอาการ แพทย์จะนับจากเวลาสุดท้ายที่เห็นว่ายังปกติดี

ระบบสาธารณสุขไทยวางตัวชี้วัดรองรับเรื่องนี้ไว้แล้ว แผนงานของกระทรวงสาธารณสุขกำหนดว่าผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตันระยะเฉียบพลันที่มีอาการไม่เกิน 4.5 ชั่วโมง ต้องได้รับยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำภายใน 60 นาทีหลังมาถึงโรงพยาบาล และตั้งเป้าสัดส่วนไว้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 50 พร้อมระบุว่าทุกจังหวัดมีบริการช่องทางด่วนโรคหลอดเลือดสมองเพื่อให้ยาละลายลิ่มเลือด

ความเห็นของเราคือ ตัวเลข 60 นาทีนี้อธิบายว่าทำไมการโทร 1669 จึงดีกว่านั่งรถส่วนตัว เพราะรถฉุกเฉินแจ้งล่วงหน้าได้ โรงพยาบาลจึงเตรียมทีมรอไว้ เวลาที่ประหยัดได้อยู่ตรงนี้

การรักษาเส้นเลือดในสมองตีบมีกี่วิธี และแต่ละวิธีมีกรอบเวลาเท่าไหร่?

หลักใหญ่มีสองทางคือให้ยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำ กับลากลิ่มเลือดออกผ่านสายสวน สองอย่างนี้ไม่ได้ใช้แทนกันเสมอไป ผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์ทั้งคู่ แนวทาง NICE ให้ทำร่วมกันได้ และระบุว่าผู้สงสัยโรคนี้ทุกรายต้องเข้าหอผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองเฉพาะทางหลังประเมินเบื้องต้น

ตารางด้านล่างรวมกรอบเวลาที่มีเอกสารอ้างอิงชัดเจน ตัวเลขเหล่านี้เป็นเงื่อนไขทางการแพทย์ ไม่ใช่คำรับประกันว่าผู้ป่วยทุกคนที่มาทันจะได้รับการรักษาทุกวิธี เพราะยังต้องผ่านการประเมินภาพถ่ายสมองและข้อห้ามรายบุคคลก่อน

สำหรับประเทศไทย การรักษาผ่านสายสวนมีแนวทางของตัวเอง สมาคมโรคหลอดเลือดสมองไทยเผยแพร่แนวทางการรักษาผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองขาดเลือดระยะเฉียบพลันโดยการรักษาผ่านสายสวนหลอดเลือด ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1 พ.ศ. 2561 ใช้คู่กับเกณฑ์รับรองศูนย์โรคหลอดเลือดสมองมาตรฐานของสมาคม

เส้นเลือดในสมองตีบรักษาหายไหม และฟื้นฟูอย่างไร?

คำตอบที่ตรงไปตรงมาคือ หายในความหมายว่ากลับไปใช้ชีวิตได้ตามปกตินั้นเป็นไปได้ แต่ไม่ใช่ทุกราย และไม่ได้แปลว่าสมองกลับมาเหมือนเดิมทุกเซลล์ กรมควบคุมโรคสรุปเงื่อนไขไว้ชัดว่า หากอาการไม่มาก ได้รับการรักษาอย่างทันท่วงที และทำกายภาพบำบัดอย่างต่อเนื่องและถูกต้อง ก็จะสามารถกลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติ สามเงื่อนไขนี้ต้องครบ ไม่ใช่ข้อใดข้อหนึ่ง

ข้อมูลจากคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดีอธิบายว่า ระดับการฟื้นตัวขึ้นกับตำแหน่งและขนาดของสมองที่เสียหาย รวมถึงโรคประจำตัวเดิม เช่น เบาหวาน ความดัน โรคไต และโรคหัวใจ สองคนที่เป็นโรคเดียวกันจึงฟื้นตัวไม่เท่ากัน

ช่วงเวลาที่การฟื้นฟูได้ผลมากที่สุด

กรมควบคุมโรคระบุว่าการกายภาพบำบัดในช่วง 3 ถึง 6 เดือนแรกมีความจำเป็นอย่างยิ่งในการหมั่นฝึกฝนเพื่อให้ร่างกายกลับมาฟื้นตัว โดยต้องอยู่ภายใต้คำแนะนำของแพทย์และนักกายภาพบำบัด และปรับให้เหมาะกับสภาพร่างกายและระดับการฟื้นตัวของแต่ละคน การออกกำลังกายสำหรับผู้ป่วยกลุ่มนี้ยังช่วยฟื้นฟูกล้ามเนื้อและความยืดหยุ่น ลดปัญหาการทรงตัวและการเดิน และลดความเสี่ยงเกิดโรคหลอดเลือดสมองซ้ำ

อีกเรื่องที่มักถูกมองข้ามคือจังหวะการเริ่ม แนวทาง NICE ระบุว่าในผู้ป่วยที่ต้องมีคนช่วยพยุงให้ลุกนั่ง ยืน หรือเดิน ไม่ควรทำการเคลื่อนไหวแบบเข้มข้นสูงใน 24 ชั่วโมงแรก การฟื้นฟูจึงมีลำดับของมัน ไม่ใช่ยิ่งหนักยิ่งดี

สิ่งที่ต้องทำต่อหลังกลับบ้าน

กรมควบคุมโรคย้ำว่าการรักษาต่อเนื่อง กินยาตามแพทย์สั่ง และปรับพฤติกรรม ช่วยป้องกันการเกิดโรคซ้ำได้ หลายคนหยุดยาเองเมื่อรู้สึกดีขึ้น ซึ่งเป็นจุดเสี่ยงที่สุด เพราะสาเหตุเดิมยังอยู่ที่เดิม ส่วนเรื่องอาหาร กรมควบคุมโรคแนะให้ลดหวาน มัน เค็ม อ่านต่อได้ที่ อาหารบำรุงระบบประสาท โดยถือเป็นส่วนเสริม ไม่ใช่ตัวแทนของยา

ใครเสี่ยง และป้องกันเส้นเลือดในสมองตีบได้อย่างไร?

กรมควบคุมโรคระบุว่าโรคหลอดเลือดสมองร้อยละ 90 สามารถป้องกันได้ด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม คำแนะนำในการรณรงค์ปี 2567 ลงรายละเอียดเป็นตัวเลขที่ตรวจสอบตัวเองได้ ได้แก่ ควบคุมดัชนีมวลกายให้อยู่ระหว่าง 18.5 ถึง 22.9 กิโลกรัมต่อตารางเมตร ควบคุมความดันโลหิตให้น้อยกว่า 120/80 มิลลิเมตรปรอท ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดให้น้อยกว่า 100 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร และควบคุมระดับไขมันในเลือดไม่เกิน 200 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร ใครยังไม่เคยคำนวณค่าดัชนีมวลกายของตัวเอง ดูวิธีได้ที่ วิธีคำนวณค่า BMI

ด้านพฤติกรรมคือ งดสูบบุหรี่ งดแอลกอฮอล์ นอนหลับให้พอ เลี่ยงความเครียด และตรวจสุขภาพอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ผู้ที่มีโรคประจำตัวควรพบแพทย์และกินยาตามสั่งสม่ำเสมอ ข้อมูลจากรามาธิบดียังเตือนเรื่องการใช้ยาบางกลุ่มเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์ ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของหลอดเลือดสมองได้

เรื่องการออกกำลังกายมีตัวเลขชัด กรมควบคุมโรคอ้างคำแนะนำขององค์การอนามัยโลกว่าให้ออกกำลังกายอย่างน้อย 30 นาทีต่อวัน หรือสะสมให้ได้ 150 นาทีต่อสัปดาห์ และระบุว่าการออกกำลังกายช่วยลดความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดสมองได้ถึงร้อยละ 25 พร้อมช่วยเพิ่มความยืดหยุ่นของหลอดเลือดและการไหลเวียนโลหิต

ตารางด้านล่างเทียบสองชนิดหลัก เพื่อให้เห็นว่าทำไมการแยกชนิดจึงต้องทำที่โรงพยาบาล

สถานการณ์โรคหลอดเลือดสมองในไทยตอนนี้เป็นอย่างไร?

ข้อมูลล่าสุดที่กรมควบคุมโรคเผยแพร่ในการรณรงค์วันหลอดเลือดสมองโลก เมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2568 ระบุว่าระบบคลังข้อมูลด้านการแพทย์และสุขภาพของกระทรวงสาธารณสุข ปี 2567 พบผู้ป่วยสะสมโรคหลอดเลือดสมอง 363,688 คน ส่วนรายงานสถิติสาธารณสุขปี 2566 พบผู้เสียชีวิตจากโรคหลอดเลือดในสมอง 37,947 คน

ตัวเลขชุดนี้ต้องอ่านอย่างระวัง เพราะข่าวรณรงค์ของกรมควบคุมโรคเมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2567 อ้างฐานข้อมูลชุดเดียวกันของปี 2567 แล้วรายงานผู้ป่วยสะสม 358,062 ราย และเสียชีวิต 39,086 ราย ตัวเลขต่างกันเพราะเป็นการดึงข้อมูลคนละช่วงเวลาและคนละฐานรายงาน เมื่อเจอตัวเลขไม่ตรงกันในสองข่าว ควรยึดฉบับที่ใหม่กว่าและดูว่าอ้างฐานข้อมูลปีไหน

ในภาพรวมของโลก กรมควบคุมโรคอ้างข้อมูลขององค์การโรคหลอดเลือดสมองโลกว่า ทุก 1 นาทีมีผู้ป่วยรายใหม่ 30 คน และผู้ใหญ่ 1 ใน 4 คนจะป่วยด้วยโรคนี้อย่างน้อย 1 ครั้งในชีวิต ส่วนเอกสารรณรงค์ปี 2566 ของกองโรคไม่ติดต่อระบุว่าทั่วโลกมีผู้ป่วยมากกว่า 101 ล้านคน และเป็นรายใหม่ 12 ล้านคนต่อปี

ด้านความพร้อมของระบบ แผนงานของกระทรวงสาธารณสุขรายงานว่าโรงพยาบาลระดับ A มีหออภิบาลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองแล้วร้อยละ 97.1 ระดับ S อยู่ที่ร้อยละ 65.3 และทุกจังหวัดมีช่องทางด่วนเพื่อให้ยาละลายลิ่มเลือด ส่วนอัตราตายรวมทุกชนิดอยู่ที่ร้อยละ 8.2 เทียบกับเป้าหมายน้อยกว่าร้อยละ 7 ค่าใช้จ่ายต่างกันตามสิทธิของแต่ละคน ดูภาพรวมได้ที่ โครงการ 30 บาทรักษาทุกโรค

ตัวเลขสถิติ กรอบเวลา และเกณฑ์ทางคลินิกในบทความนี้มาจากเอกสารที่อ้างอิงไว้ท้ายบทความ ณ วันตรวจสอบข้อมูล 11 กันยายน 2569 แนวทางและตัวชี้วัดของกระทรวงสาธารณสุขปรับปรุงเป็นระยะ ส่วนเกณฑ์ของ NICE เป็นแนวทางของสหราชอาณาจักรซึ่งอาจต่างจากที่โรงพยาบาลไทยแต่ละแห่งใช้จริง หน้าเว็บของ CDC ที่อ้างถึงปิดกั้นการเข้าถึงอัตโนมัติและตอบรหัส 403 เมื่อทดสอบซ้ำ แม้จะเปิดอ่านเนื้อหาได้ในวันตรวจสอบ บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยและไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยา หากสงสัยว่ามีอาการของโรคหลอดเลือดสมอง ให้ถือเป็นภาวะฉุกเฉินและโทร 1669 ทันที อย่ารอดูอาการและอย่าซื้อยามากินเอง การตัดสินใจรักษาทุกกรณีต้องปรึกษาแพทย์

คำถามที่พบบ่อย

สิ่งที่ควรทำตั้งแต่วันนี้

บันทึกเบอร์ 1669 ไว้ในโทรศัพท์ และบอกคนในบ้านว่า B.E.F.A.S.T หมายถึงอะไร เพราะคนที่กำลังเกิดอาการมักประเมินตัวเองได้แย่ที่สุด คนรอบตัวจะเห็นปากเบี้ยวหรือได้ยินเสียงที่เปลี่ยนไปก่อน

จากนั้นวัดความดันและตรวจน้ำตาลกับไขมันในเลือดอย่างน้อยปีละครั้ง แล้วเทียบกับเกณฑ์ของกรมควบคุมโรค คือความดันน้อยกว่า 120/80 มิลลิเมตรปรอท น้ำตาลน้อยกว่า 100 และไขมันไม่เกิน 200 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร ตัวเลขสามชุดนี้คือส่วนที่จัดการได้จริง

แหล่งอ้างอิง

• กรมควบคุมโรค: รณรงค์วันหลอดเลือดสมองโลก 2568 ทุกนาทีมีค่า สังเกตไว ช่วยได้ทัน (29 ตุลาคม 2568)
• กรมควบคุมโรค: รณรงค์วันหลอดเลือดสมองโลก 2567 ชวนประชาชนตั้งเป้าออกกำลังกายสม่ำเสมอ (29 ตุลาคม 2567)
• กองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค: อาการและสัญญาณเตือนโรคหลอดเลือดสมอง B.E.F.A.S.T
• กองยุทธศาสตร์และแผนงาน กระทรวงสาธารณสุข: Fast Track (stroke) เป้าหมาย ตัวชี้วัด และสถานการณ์
• NICE: Stroke and transient ischaemic attack in over 16s (NG128) Recommendations
• CDC: About Stroke ชนิดของโรคและภาวะสมองขาดเลือดชั่วคราว
• CDC: Stroke Facts and Statistics สัดส่วนชนิดขาดเลือดร้อยละ 87
• NHS: Symptoms of a stroke หลัก FAST และอาการอื่น
• NHS: Treatment for a stroke
• สมาคมโรคหลอดเลือดสมองไทย: แนวทางการรักษาผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองขาดเลือดระยะเฉียบพลันโดยการรักษาผ่านสายสวนหลอดเลือด ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1 พ.ศ. 2561
• Rama Channel คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี: โรคหลอดเลือดสมอง สาเหตุ สัญญาณเตือน และการป้องกัน