นิทานอีสป เด็กเลี้ยงแกะ ข้อคิดจากต้นฉบับ และ 10 เรื่องที่ควรรู้

นิทานอีสปเรื่องเด็กเลี้ยงแกะเล่าถึงเด็กเลี้ยงแกะที่ตะโกนหลอกชาวบ้านว่าหมาป่ามาสามถึงสี่ครั้ง จนวันที่หมาป่ามาจริงกลับไม่มีใครออกมาช่วย และฉบับแปลอังกฤษของ George Fyler Townsend ปิดเรื่องด้วยข้อคิดว่า “There is no believing a liar, even when he speaks the truth” หรือไม่มีทางเชื่อคนโกหกได้ แม้ในตอนที่เขาพูดความจริง ส่วนคำถามที่ข้อสอบชอบถามว่าอีสปเป็นชาวชาติใด คำตอบคือชาวกรีก

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 11 กันยายน 2569

นิทานเรื่องเด็กเลี้ยงแกะเล่าว่าอย่างไร และข้อคิดคืออะไร?

ต้นฉบับภาษาอังกฤษที่คนอ่านกันมากที่สุดคือสำนวนของบาทหลวง George Fyler Townsend ในหนังสือ Three Hundred Aesop’s Fables ซึ่งใช้ชื่อเรื่องว่า The Shepherd’s Boy and the Wolf เนื้อเรื่องยาวเพียงย่อหน้าเดียว และปิดท้ายด้วยประโยคข้อคิดหนึ่งบรรทัด

เรื่องมีอยู่ว่า เด็กเลี้ยงแกะคนหนึ่งเฝ้าฝูงแกะอยู่ใกล้หมู่บ้าน เขาเรียกชาวบ้านออกมาถึงสามหรือสี่ครั้งด้วยการตะโกนว่า “หมาป่า หมาป่า” และเมื่อเพื่อนบ้านวิ่งมาช่วย เขาก็หัวเราะเยาะที่คนเหล่านั้นต้องเหนื่อยฟรี ต่อมาหมาป่ามาจริง เด็กร้องว่าหมาป่ากำลังฆ่าแกะอยู่ แต่ไม่มีใครสนใจ หมาป่าจึงจัดการฝูงแกะทั้งฝูงอย่างสบายใจ

ข้อคิดที่ต้นฉบับเขียนไว้จริง ๆ

บรรทัดสุดท้ายของสำนวน Townsend คือ “There is no believing a liar, even when he speaks the truth” แปลว่าไม่มีทางเชื่อคนโกหกได้ แม้ในตอนที่เขาพูดความจริง ข้อคิดนี้ต่างจากที่หลายคนจำกันว่าโกหกแล้วจะโดนลงโทษอยู่พอสมควร เพราะสิ่งที่เด็กเลี้ยงแกะสูญเสียคือความน่าเชื่อถือที่ใช้ไม่ได้อีกในวันที่เขาต้องการมันจริง ๆ

สำนวนกรีกโบราณให้ข้อคิดทำนองเดียวกัน ข้อคิดนี้พ้องกับคำตอบที่ Diogenes Laërtius บันทึกว่าเป็นของ Aristotle เมื่อมีคนถามว่าคนโกหกได้อะไรจากการโกหก คำตอบคือเมื่อเขาพูดความจริงจะไม่มีใครเชื่อ ส่วนฉบับของ William Caxton ปิดเรื่องว่าคนเราจะไม่เชื่อผู้ที่ขึ้นชื่อว่าเป็นคนโกหกโดยง่าย

สำนวน “เด็กเลี้ยงแกะ” กับ “cry wolf”

นิทานเรื่องนี้ฝากคำไว้ในสองภาษา ในภาษาอังกฤษกลายเป็นสำนวน to cry wolf ซึ่ง Oxford English Dictionary อธิบายว่าหมายถึงการกล่าวอ้างเท็จจนทำให้คำกล่าวที่จริงในภายหลังไม่ถูกเชื่อ ส่วนในภาษาไทยกลายเป็นคำว่า “เด็กเลี้ยงแกะ” ที่ใช้เรียกคนพูดโกหกจนหมดเครดิต ทั้งสองภาษาเน้นที่ความเสียหายของความน่าเชื่อถือตรงกัน

ความเห็นของเราคือ ควรสอนที่บรรทัดสุดท้ายมากกว่าที่เนื้อเรื่อง เพราะเด็กจำภาพหมาป่ากินแกะได้ง่าย แต่สิ่งที่ใช้ได้จริงตอนโตคือความเข้าใจว่าคำพูดของเราถูกคนอื่นเก็บสถิติไว้เสมอ

อีสปเป็นชาวชาติใด และมีตัวตนจริงหรือไม่?

คำตอบสำหรับข้อสอบคือ อีสปเป็นชาวกรีก Britannica ระบุไว้ตรง ๆ ว่าเป็น legendary Greek fabulist หรือนักแต่งนิทานชาวกรีกในตำนาน ส่วนเว็บไซต์ TruePlookpanya เขียนว่าอีสปเป็นนักเล่านิทานชาวกรีกโบราณ ศตวรรษที่ 6 ก่อนคริสตกาล

ส่วนคำถามว่ามีตัวตนจริงหรือไม่นั้นซับซ้อนกว่า Britannica เขียนว่าอีสป “almost certainly a legendary figure” หรือแทบจะแน่ใจได้ว่าเป็นบุคคลในตำนาน และสรุปว่าเขาน่าจะเป็นเพียงชื่อที่ถูกคิดขึ้นเพื่อให้นิทานสัตว์มีผู้แต่ง จนคำว่าเรื่องของอีสปกลายเป็นคำพ้องกับคำว่านิทานคติสอนใจไปเลย

หลักฐานที่คนโบราณเขียนถึงอีสป

Herodotus นักประวัติศาสตร์กรีกในศตวรรษที่ 5 ก่อน ค.ศ. เอ่ยถึงอีสปผู้เขียนนิทานว่าเป็นทาส และระบุว่าเขามีชีวิตในศตวรรษที่ 6 ก่อน ค.ศ. Aristophanes ให้ตัวละครในบทละครตลกเรื่อง The Wasps เล่าว่าได้ยินเรื่องของอีสปจากวงสนทนาในงานเลี้ยง Plato เขียนใน Phaedo ว่า Socrates ใช้เวลาในคุกแปลงนิทานอีสปเท่าที่จำได้ให้เป็นบทกวี ต่อมา Plutarch ในคริสต์ศตวรรษที่ 1 ทำให้อีสปกลายเป็นที่ปรึกษาของกษัตริย์ Croesus แห่ง Lydia

ประวัติชีวิตที่เล่ากันสนุกที่สุดมาจากงานเขียนชื่อ The Aesop Romance ซึ่งงานวิจัยของกรมศิลปากรระบุว่าน่าจะเป็นเรื่องที่แต่งขึ้น เนื้อหาว่าอีสปเป็นทาสรูปร่างอัปลักษณ์ที่ได้อิสรภาพด้วยสติปัญญา แล้วกลายเป็นผู้ถวายคำปรึกษาแก่กษัตริย์และนครรัฐต่าง ๆ บางตำนานว่าเขาเป็นชาวเอธิโอเปีย ส่วนชีวประวัติจากอียิปต์ในคริสต์ศตวรรษที่ 1 วางตัวเขาไว้ที่เกาะ Samos ในฐานะทาสที่ได้รับอิสรภาพ แล้วเดินทางไปบาบิโลนในฐานะผู้แก้ปริศนา และไปจบชีวิตที่เมือง Delphi

ปีเกิดและปีตายของอีสปในบทความนี้อ้างจากแหล่งท้ายเรื่อง ซึ่งเขียนไม่ตรงกัน คำนำอิศปปกรณัมของกรมศิลปากรเขียนราว 620 ถึง 565 ปีก่อนคริสต์ศักราช บทที่ 3 ของเล่มเดียวกันเขียน 620 ถึง 564 ส่วนหน้า Perry Index ของวิกิพีเดียเขียน 620 ถึง 560 หากต้องอ้างอิงในงานวิชาการ ควรระบุแหล่งที่ใช้กำกับเสมอ

นิทานอีสปตกทอดมาถึงคนอ่านทุกวันนี้ได้อย่างไร?

อีสปไม่ได้เขียนหนังสือเอง คำนำของ Townsend ระบุว่าตอนแรกนิทานเหล่านี้ถูกเล่าปากต่อปากเท่านั้น การรวบรวมเป็นลายลักษณ์อักษรเกิดขึ้นหลังอีสปเสียชีวิตไปแล้วราวสามศตวรรษ นี่คือเหตุผลที่นิทานหลายเรื่องขัดแย้งกันเองในเชิงคติสอนใจ และเหตุผลที่นักวิชาการสมัยใหม่ไม่คิดว่าอีสปแต่งทุกเรื่องเอง

• ราว 320 ปีก่อน ค.ศ.: Demetrius of Phalerum นักปราศรัยและรัฐบุรุษชาวเอเธนส์ในศตวรรษที่ 4 ก่อน ค.ศ. รวบรวมนิทานเป็นชุด 10 เล่มเพื่อให้นักพูดใช้ ฉบับนี้สูญหายไปหลังคริสต์ศตวรรษที่ 9
• คริสต์ศตวรรษที่ 1: Phaedrus กวีชาวโรมันผู้เกิดเป็นทาสและได้อิสรภาพในสมัยจักรพรรดิ Augustus เรียบเรียงนิทานเป็นกลอนภาษาละติน
• คริสต์ศตวรรษที่ 14: Maximus Planudes นักพรตชาวกรีกแห่งกรุงคอนสแตนติโนเปิล รวบรวมไว้ราว 150 เรื่อง
• ค.ศ. 1475 ถึง 1480: Bonus Accursius พิมพ์ชุดของ Planudes ออกเผยแพร่ ทำให้นิทานอีสปเป็นหนังสือชุดแรก ๆ ที่เข้าสู่แท่นพิมพ์
• คริสต์ศตวรรษที่ 17: Jean de La Fontaine กวีชาวฝรั่งเศสเรียบเรียงใหม่เป็นร้อยกรอง TruePlookpanya ระบุปีไว้ที่ พ.ศ. 2211 หรือ ค.ศ. 1668
• ค.ศ. 1952: Ben Edwin Perry ศาสตราจารย์ด้านคลาสสิกแห่ง University of Illinois จัดทำดัชนีเลขเรื่องที่ยังใช้อ้างอิงจนถึงวันนี้

ฉบับภาษาอังกฤษของ William Caxton เป็นอีกหมุดหมายสำคัญ แต่ปีที่ระบุไว้ไม่ตรงกัน วิกิพีเดียและงานวิจัยของกรมศิลปากรเขียนว่า ค.ศ. 1484 ส่วนคำนำของ Townsend เขียนว่า ค.ศ. 1485 ผู้ที่ต้องอ้างอิงควรเลือกแหล่งใดแหล่งหนึ่งแล้วระบุกำกับ

เฉพาะเรื่องเด็กเลี้ยงแกะยังถูกบันทึกไว้ในภาษากรีกเท่านั้น และไม่ถูกแปลเป็นภาษาละตินจนถึงคริสต์ศตวรรษที่ 15 ชื่อเรื่องในแต่ละฉบับจึงต่างกัน Caxton เรียกว่า Of the child whiche kepte the sheep ส่วนชื่อ The shepherd boy and the wolf ที่เราคุ้นกัน Townsend เพิ่งมาใช้เมื่อ ค.ศ. 1867

นิทานอีสปมีกี่เรื่อง และเรื่องไหนที่คนรู้จักมากที่สุด?

ไม่มีตัวเลขเดียวที่ถูกต้อง เพราะนิทานอีสปคือกลุ่มเรื่องที่ยังถูกเติมเข้ามาเรื่อย ๆ คำนำอิศปปกรณัมของกรมศิลปากรใช้คำว่ากว่าพันเรื่อง ดัชนี Perry มีรายการเรียงเลขต่อเนื่องเกิน 580 เรื่อง ส่วนฉบับ Townsend รวบรวมไว้ 300 เรื่อง

ตารางด้านล่างคัดสิบเรื่องที่คนไทยคุ้นที่สุด เนื้อเรื่องและข้อคิดถอดจากสำนวน Townsend ฉบับ Project Gutenberg ที่เราเปิดอ่านจริง ส่วนเลขมาจากหน้าดัชนี Perry Index โปรดสังเกตว่าไม่ใช่ทุกเรื่องที่ต้นฉบับเขียนบรรทัดข้อคิดแยกไว้ บางเรื่องปล่อยให้บทสนทนาของตัวละครทำหน้าที่นั้นแทน

สิบเรื่องนี้เห็นรูปแบบร่วมกันได้ชัด คือสั้นมาก ตัวละครน้อย เหตุการณ์เดียว และคุณสมบัติของสัตว์ถูกกำหนดตายตัว คำนำของ Townsend เขียนไว้ว่าสุนัขจิ้งจอกต้องเจ้าเล่ห์ กระต่ายต้องขี้กลัว สิงโตต้องกล้า หมาป่าต้องโหดร้าย ม้าต้องหยิ่ง และลาต้องอดทน ความคงเส้นคงวานี้ทำให้เด็กจับใจความได้เร็ว

นิทานอีสปเข้ามาในประเทศไทยตั้งแต่เมื่อไหร่?

หลักฐานที่ชัดที่สุดอยู่ในงานวิจัยเรื่องอิศปปกรณัมของสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ซึ่งอธิบดีลงนามในคำนำเมื่อวันที่ 8 สิงหาคม 2561 งานชิ้นนี้สรุปว่าไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่านิทานอีสปเข้ามาเมื่อใด แต่หลักฐานการเผยแพร่ที่ชัดเจนปรากฏในสมัยรัตนโกสินทร์ ตั้งแต่รัชกาลที่ 3 ถึงรัชกาลที่ 6

รัชกาลที่ 3 ถึงรัชกาลที่ 4 ฉบับหมอบรัดเลย์

นายแพทย์แดน บีช บรัดเลย์ ชาวอเมริกัน ออกหนังสือพิมพ์ภาษาไทยฉบับแรกชื่อจดหมายเหตุบางกอกรีคอเดอร์ และในฉบับที่ 7 เขาเรียบเรียงนิทานอีสปลงพิมพ์ 2 เรื่อง โดยไม่ได้บอกว่าเป็นนิทานอีสป แต่ตั้งชื่อว่าคำเปรียบข้อหนึ่ง คือเรื่องสุนัขคาบเนื้อ และคำเปรียบข้อสอง คือสุนัขจิ้งจอกกับพวงองุ่น

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 หมอบรัดเลย์กลับมาออกหนังสือพิมพ์อีกครั้งและลงนิทานอีสปเพิ่ม รวมทั้งสิ้น 44 เรื่องโดยนับสองเรื่องเดิมรวมอยู่ด้วย ในจำนวนนี้มีบทอุทาหรณ์สอนใจทำนองว่านิทานเรื่องนี้สอนไว้ให้รู้ว่า ซึ่งหมอบรัดเลย์เรียกว่าความเปรียบ อยู่เพียง 35 เรื่อง

รัชกาลที่ 5 อิศปปกรณัม

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์แปลนิทานอีสปจากภาษาอังกฤษร่วมกับนักปราชญ์ราชบัณฑิตและกวีในราชสำนัก เช่น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร พระยาศรีสุนทรโวหาร พระเทพกระวี และขุนท่องสื่อ เอกลักษณ์ของฉบับนี้คือหลังนิทานร้อยแก้วสั้น ๆ จะมีโคลงสี่สุภาพปิดท้ายเป็นสุภาษิตสอนใจ

ต้นฉบับเป็นหนังสือสมุดไทยดำ เขียนด้วยเส้นดินสอขาว เส้นรง และเส้นหรดาล รวม 27 เล่ม มีนิทานมากกว่า 300 เรื่อง เก็บรักษาที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ในจำนวนนี้มีโคลงสุภาษิตพระราชนิพนธ์ 4 เรื่อง คือ ราชสีห์กับหนู บิดากับบุตรทั้งหลาย สุนัขป่ากับลูกแกะ และกระต่ายกับเต่า เรื่องจากอิศปปกรณัมยังเคยถูกปักเป็นภาพประดับพระเมรุที่ท้องสนามหลวงเมื่อรัตนโกสินทรศก 108 ส่วนภาคนิทาน มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชเคยพิมพ์ภาพสำเนาสมุดไทย 100 เรื่องเมื่อ พ.ศ. 2552

รัชกาลที่ 6 เข้าสู่แบบเรียน

สมัยรัชกาลที่ 6 มีฉบับภาษาไทยเพิ่มอีก 2 สำนวน สำนวนแรกคือนิทานอีสปของพระจรัสชวนะพันธ์ หรือพระยาเมธาธิบดี เมื่อ พ.ศ. 2455 ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงแนะนำให้แต่งเป็นหนังสือหัดอ่านสำหรับเด็กชั้นมูลศึกษา และสำนวนที่สองคือนิทานอีสปของภราดา ฟ. ฮีแลร์ ระหว่าง พ.ศ. 2461 ถึง 2463 ซึ่งลงพิมพ์ในแบบเรียนดรุณศึกษา หนังสือทั้งสองชุดยังใช้เป็นหนังสือหัดอ่านระดับประถมศึกษามาจนถึงวันนี้

ถ้าสนใจวรรณกรรมคำสอนของไทยที่ทำหน้าที่คล้ายกันแต่มาจากคนละสาย อ่านต่อได้ที่ สุภาษิตพระร่วงสอนอะไรบ้าง และถ้ากำลังเลือกหนังสือให้เด็กอ่านนอกห้องเรียน ดูรายการได้ที่ หนังสืออ่านนอกเวลาชั้น ม.1

ควรใช้นิทานอีสปสอนเด็กอย่างไรให้ได้ผล?

คำชี้แจงของพระจรัสชวนะพันธ์ในการพิมพ์ครั้งแรกให้วิธีที่ยังใช้ได้จริง ท่านเขียนว่าเมื่อนักเรียนอ่านจบบทหนึ่ง ครูไม่ควรถือว่าหมดหน้าที่ แต่ควรซักถามให้นักเรียนคิดตอบด้วยความเห็นของตัวเอง ตัวอย่างที่ท่านยกคือเรื่องราชสีห์กับหนู ให้เด็กคนหนึ่งลุกขึ้นเล่าใหม่ทั้งเรื่อง แล้วครูถามรายคนว่าราชสีห์ในภาพหน้าตาเป็นอย่างไร

เป้าหมายที่ท่านตั้งไว้มีสองข้อ ข้อแรกคือให้เด็กอ่านคล่องและจำตัวสะกดการันต์ได้ ข้อที่สองซึ่งท่านเขียนว่าสำคัญกว่าและครูมักละเลย คือให้นักเรียนตริตรองจนเห็นเองว่าภาษิตที่ผู้ใหญ่บอกเป็นของดีจริง ไม่ใช่ท่องจำตามคำสั่ง ทักษะอ่านความหมายที่ซ่อนอยู่นี้ต่อยอดไปถึงการตีความในภาษาไทยระดับสูงขึ้น เช่น ความหมายโดยนัยของคำว่าดาว

อ่านเรื่องเด็กเลี้ยงแกะแล้วเด็กจะโกหกน้อยลงจริงไหม?

ไม่แน่เสมอไป หน้าวิกิพีเดียของ The Boy Who Cried Wolf อ้างหนังสือ NurtureShock ของ Po Bronson และ Ashley Merryman ฉบับปี 2009 หน้า 83 ถึง 84 ว่ามีการทดลองในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 21 พบว่าเด็กที่ได้ฟังเรื่องเด็กเลี้ยงแกะกลับมีแนวโน้มโกหกมากขึ้น ขณะที่เด็กที่ได้อ่านเรื่อง George Washington กับต้นเชอร์รีแสดงความซื่อสัตย์มากกว่า ข้อนี้ไม่ได้แปลว่าห้ามเล่าเรื่องเด็กเลี้ยงแกะ แต่แปลว่าการเล่าเฉย ๆ ไม่พอ ต้องพาเด็กคุยจนเห็นว่าราคาที่เด็กในเรื่องจ่ายคืออะไร

อีกด้านหนึ่ง เรื่องนี้ใช้ได้ดีกับผู้ใหญ่ Samuel Croxall ตั้งคำถามเชิงการเมืองไว้ว่าถ้าเราถูกปลุกให้ตื่นตระหนกด้วยภัยที่ไม่มีจริงซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนเสียงเตือนนั้นเฝือ แล้วเราจะรู้ได้อย่างไรว่าเมื่อไหร่ควรระวังภัยจริง แนวคิดนี้ปัจจุบันเรียกว่า alert fatigue หรือความล้าจากการแจ้งเตือน โดยวิกิพีเดียอ้างบทความใน The Lancet Respiratory Medicine ฉบับเดือนมีนาคม ค.ศ. 2018 ชื่อ Crying wolf ที่พูดถึงความล้าจากสัญญาณเตือนภาวะติดเชื้อในโรงพยาบาล นิทานอายุกว่าสองพันปีเรื่องนี้จึงยังอธิบายเรื่องการแจ้งเตือนบนโทรศัพท์ที่เราปัดทิ้งโดยไม่อ่านได้

คำถามที่พบบ่อย

สรุปสิ่งที่ควรจำจากนิทานอีสป

ถ้าต้องตอบข้อสอบ ให้จำสองข้อ คืออีสปเป็นชาวกรีก และเรื่องเด็กเลี้ยงแกะสอนว่าคนโกหกจะไม่ถูกเชื่อแม้ในวันที่พูดจริง ถ้าจะเล่าให้เด็กฟัง ให้เผื่อเวลาถามต่ออีกสองสามคำถามหลังเล่าจบ เพราะข้อคิดที่เด็กคิดได้เองจะอยู่นานกว่าข้อคิดที่ถูกบอก ส่วนต้นฉบับนั้น ฉบับ Townsend อยู่บน Project Gutenberg และอิศปปกรณัมอยู่บนเว็บไซต์วชิรญาณ เปิดอ่านฟรีทั้งคู่

แหล่งอ้างอิง

• Project Gutenberg: Three Hundred Aesop’s Fables แปลโดย George Fyler Townsend (คำนำ ประวัติอีสป และตัวบทนิทานทุกเรื่องที่อ้างถึง)
• Encyclopaedia Britannica: Aesop, legendary Greek fabulist
• วชิรญาณ กรมศิลปากร: อิศปปกรณัม คำนำ ลงนาม 8 สิงหาคม 2561
• วชิรญาณ กรมศิลปากร: บทที่ 3 นิทานอีสปยุคเริ่มแรกในประเทศไทย
• Wikipedia: The Boy Who Cried Wolf (ชื่อเรื่องในแต่ละฉบับ ข้อคิดฉบับกรีก และงานทดลองที่ NurtureShock อ้างถึง)
• Wikipedia: Perry Index ดัชนีเลขเรื่องนิทานอีสปของ Ben Edwin Perry
• Wikipedia: Aesop’s Fables (การส่งต่อ การรวบรวมของ Demetrius of Phalerum และหลักฐานจาก Herodotus, Aristophanes, Plato)
• TruePlookpanya: อีสป นักเล่านิทานชาวกรีก