โรคมือเท้าปาก: สาเหตุ อาการ กี่วันหาย หยุดเรียนกี่วัน และวัคซีน EV71

โรคมือเท้าปากเกิดจากเชื้อไวรัสกลุ่มเอนเทอโร (Enterovirus) หลายสายพันธุ์ เช่น Coxsackievirus A6, A16 และ Enterovirus 71 (EV71) ติดต่อผ่านน้ำลาย น้ำมูก น้ำในตุ่มพอง และอุจจาระของผู้ป่วย เอกสารของกรมควบคุมโรคระบุว่าหลังรับเชื้อ 3 ถึง 6 วันจะเริ่มมีไข้ ตามด้วยแผลในปากและตุ่มที่ฝ่ามือฝ่าเท้า และส่วนใหญ่หายเองภายใน 7 ถึง 10 วัน ปี 2569 ตั้งแต่ 1 มกราคม ถึง 1 กันยายน มีผู้ป่วยสะสม 53,362 ราย

เรียบเรียงโดย ทีมบรรณาธิการ Empirememes · ตรวจสอบข้อมูลล่าสุด 30 กันยายน 2569

โรคมือเท้าปากเกิดจากเชื้ออะไร และติดต่อกันทางไหน?

รายงานสถานการณ์ของกองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค ข้อมูล ณ 29 มิถุนายน 2567 อธิบายว่าโรคมือเท้าปากเกิดจากไวรัสกลุ่มเอนเทอโรหลายสายพันธุ์ ได้แก่ Coxsackievirus กลุ่ม A ซึ่งชนิดที่ 6 และ 16 พบได้บ่อย Coxsackievirus กลุ่ม B และ Enterovirus 71 หรือ EV71 เอกสารเดียวกันระบุด้วยว่าแม้เคยป่วยแล้วก็เป็นซ้ำได้อีก เพราะภูมิคุ้มกันจากการติดเชื้อครั้งก่อนป้องกันเฉพาะไวรัสตัวที่เคยติด

สายพันธุ์ที่ระบาดเปลี่ยนไปทุกปี ข่าวของกรมควบคุมโรควันที่ 29 มิถุนายน 2569 ระบุว่าผลตรวจทางห้องปฏิบัติการปี 2569 พบ Coxsackievirus A16 เป็นสายพันธุ์หลัก ร้อยละ 36.36 ส่วน EV71 พบในสัดส่วนน้อย ข่าววันที่ 1 ตุลาคม 2568 ระบุว่าตัวที่น่ากังวลคือ EV71 เพราะอาจทำให้เกิดกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบหรือก้านสมองอักเสบ

เชื้อเข้าสู่ร่างกายได้กี่ทาง

แผ่นพับของกองโรคติดต่อทั่วไป กรมควบคุมโรค แบ่งการติดต่อเป็น 3 ทางหลัก ทางแรกคือเชื้อเข้าปากโดยตรงจากมือที่ปนเปื้อน เช่น หยิบอาหารเข้าปากหรือเอามือเข้าปาก ทางที่สองคือสัมผัสของเล่น ของใช้ หรือพื้นผิวที่เปื้อนน้ำลาย น้ำมูก น้ำจากตุ่มพอง แผล หรืออุจจาระของผู้ป่วย ทางที่สามคือละอองจากการไอหรือจามรดกัน

จุดที่ผู้ปกครองมักมองข้ามคือคนที่ไม่มีอาการก็แพร่เชื้อได้ รายงานของกองระบาดวิทยาปี 2567 ระบุว่าบางรายไม่แสดงอาการแต่สามารถแพร่เชื้อได้ ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคของสหรัฐอเมริกา (CDC) เขียนตรงกัน และระบุว่าใครก็ป่วยได้ แม้จะพบบ่อยที่สุดในเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี

อาการมือเท้าปากในเด็กเริ่มอย่างไร และเป็นกี่วันหาย?

อาการมักเริ่มจากไข้ก่อน แล้วตามด้วยแผลในปากและตุ่มตามมือเท้า เอกสารของกองโรคติดต่อทั่วไประบุว่าหลังได้รับเชื้อ 3 ถึง 6 วันจะเริ่มมีไข้ต่ำ ๆ และอ่อนเพลีย หลังจากนั้น 1 ถึง 2 วันจะเจ็บปาก กลืนน้ำลายไม่ได้ ไม่อยากกินอาหาร เพราะมีตุ่มแดงที่ลิ้น เหงือก และกระพุ้งแก้ม ต่อมาจะมีตุ่มแดงที่ไม่คันขึ้นที่ฝ่ามือ นิ้วมือ ฝ่าเท้า และก้น แล้วกลายเป็นตุ่มพองใสที่แตกเป็นแผลตื้น ๆ อาการจะทุเลาและหายภายใน 7 ถึง 10 วัน

ไข้ไม่จำเป็นต้องต่ำเสมอ ผู้อำนวยการสถาบันสุขภาพเด็กแห่งชาติมหาราชินีระบุในเอกสารของกรมการแพทย์ปี 2568 ว่าไข้อาจต่ำหรือสูงก็ได้ และตุ่มอาจขึ้นที่ข้อศอกด้วย ส่วนเอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ปี 2562 ระบุว่าไข้ช่วงแรกมักอยู่ที่ 38 ถึง 39 องศาเซลเซียส

ในเด็กเล็ก กรมควบคุมโรคระบุว่าอาจเห็นแค่งอแง ไม่ยอมกินอาหารหรือดื่มนม มีน้ำลายไหล หรือบ่นเจ็บปาก ถ้าลูกมีไข้แล้วร้องทุกครั้งที่ดูดนม ให้ส่องดูในปากก่อน

เด็กที่ไข้ขึ้นพร้อมเจ็บคอแต่ไม่มีตุ่มที่มือเท้า อาจเป็นโรคอื่นในลำคอได้ อ่านวิธีแยกอาการเพิ่มเติมได้ที่ ทอนซิลอักเสบอาการเป็นอย่างไร

ตารางนี้เป็นลำดับของผู้ป่วยทั่วไป ไม่ใช่ทุกคนต้องเป็นตามนี้ ถ้าไม่แน่ใจให้แพทย์ตรวจ เพราะการวินิจฉัยส่วนใหญ่ใช้อาการและตำแหน่งของผื่นเป็นหลัก

โรคมือเท้าปากติดต่อได้กี่วัน ต้องหยุดเรียนกี่วัน และเมื่อไรต้องปิดห้องเรียน?

ช่วงที่แพร่เชื้อมากที่สุดคือสัปดาห์แรกที่เริ่มป่วย รายงานสถานการณ์ประจำเดือนมีนาคม 2568 ของกองโรคติดต่อทั่วไป เขียนว่าระยะแพร่เชื้อคือตั้งแต่เริ่มมีอาการใน 7 วันแรก CDC ก็ระบุว่าผู้ป่วยมักติดต่อได้มากที่สุดในสัปดาห์แรก แต่ยังแพร่เชื้อต่อได้อีกหลายวันหรือหลายสัปดาห์หลังอาการหายไป

เหตุผลคือเชื้ออยู่ในร่างกายนานกว่าอาการ รายงานของกองระบาดวิทยา ณ 29 มิถุนายน 2567 ระบุว่าเชื้ออยู่ในลำคอได้นานถึง 4 สัปดาห์ และอยู่ในอุจจาระได้นาน 6 สัปดาห์ถึงหลายเดือน เอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวรระบุว่าเชื้อมีชีวิตอยู่ในอุณหภูมิห้องได้ 2 ถึง 3 วัน การล้างมือหลังเข้าห้องน้ำและหลังเปลี่ยนผ้าอ้อมจึงต้องทำต่อไปแม้เด็กกลับไปเรียนแล้ว

ต้องหยุดเรียนกี่วัน

คำแนะนำล่าสุดที่เราเปิดได้คือข่าวประชาสัมพันธ์ของกรมควบคุมโรควันที่ 4 กันยายน 2569 ซึ่งระบุว่าเด็กที่มีอาการป่วยควรหยุดเรียน 5 วันทำการ หรือจนกว่าจะหายเป็นปกติ และไม่ควรพาไปโรงเรียนหรือสถานที่ที่มีเด็กรวมกัน รายงานเดือนมีนาคม 2568 ที่เก่ากว่าใช้คำว่า 1 สัปดาห์หรือจนกว่าจะพ้นระยะแพร่เชื้อ หลักเดียวกันคือ ถ้ายังไม่หายให้อยู่บ้านต่อ ไม่ใช่นับวันครบแล้วส่งไปเรียนทั้งที่ยังมีไข้

เกณฑ์ปิดห้องเรียนของกรมควบคุมโรค

กรมควบคุมโรคให้แนวทางกับสถานศึกษาและศูนย์พัฒนาเด็กเล็กไว้ชัดเจนในข่าววันที่ 29 มิถุนายน และ 4 กันยายน 2569 ว่า หากพบเด็กป่วยเป็นโรคมือเท้าปากตั้งแต่ 2 รายขึ้นไปภายในห้องเรียนเดียวกันใน 1 สัปดาห์ ต้องปิดห้องเรียนที่มีเด็กป่วยอย่างน้อย 1 วัน เพื่อทำความสะอาด และเฝ้าระวังคัดกรองเด็กป่วยให้เข้มข้นต่ออีก 1 สัปดาห์ รายงานเดือนมีนาคม 2568 เพิ่มรายละเอียดว่าการปิดห้องเรียนขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของผู้บริหารสถานศึกษาด้วย

นอกจากนี้ โรงเรียนต้องคัดกรองเด็กก่อนเข้าเรียนทุกวัน แจ้งผู้ปกครองมารับเด็กป่วยพร้อมแจ้งเจ้าหน้าที่สาธารณสุขในพื้นที่ และไม่ให้เด็กใช้แก้วน้ำหรือช้อนร่วมกัน

สัญญาณอันตรายของโรคมือเท้าปากที่ต้องพาเด็กไปโรงพยาบาลทันทีมีอะไรบ้าง?

กรมควบคุมโรคระบุในข่าววันที่ 4 กันยายน 2569 ว่า ถ้าเด็กมีไข้สูง กินอาหารและน้ำได้น้อยมาก ซึมลง ชักเกร็ง อาเจียนมาก หรือหายใจหอบเหนื่อย ให้รีบพาไปพบแพทย์ทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะสมองอักเสบหรือกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบ เอกสารของกรมการแพทย์ปี 2568 เพิ่มอาการแขนขาอ่อนแรงและภาวะน้ำท่วมปอด ส่วนเอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวรเพิ่มอาการเกร็งกระตุก

• ซึมลงหรือปลุกไม่ค่อยตื่น: เด็กที่นิ่งผิดปกติไม่ควรรอดูอาการ
• ชักเกร็งหรือเกร็งกระตุก: ต้องได้รับการประเมินในโรงพยาบาล
• อาเจียนบ่อยหรืออาเจียนมาก: ทำให้ขาดน้ำเร็ว
• หายใจหอบเหนื่อย: อาจเกี่ยวกับหัวใจหรือปอด แม้ตุ่มจะดูไม่มาก
• แขนขาอ่อนแรง: อยู่ในรายการของกรมการแพทย์และกรมควบคุมโรค
• กินหรือดื่มได้น้อยมาก: ภาวะขาดน้ำเป็นหนึ่งในอาการรุนแรง

ถ้าเด็กชัก หมดสติ หรือหายใจลำบาก ให้โทรสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669 ส่วนข้อสงสัยเรื่องโรคและการป้องกันโทรถามกรมควบคุมโรคได้ที่สายด่วน 1422 เหตุที่ต้องเร่งคือรายงานของกองระบาดวิทยาปี 2567 ระบุว่าภาวะแทรกซ้อนอาจทำให้ระบบหายใจหรือระบบไหลเวียนเลือดล้มเหลวและเสียชีวิตได้อย่างรวดเร็ว

ความเสี่ยงสูงสุดอยู่ในเด็กเล็ก ศ.นพ.ยง ภู่วรวรรณ หัวหน้าศูนย์เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านไวรัสวิทยาคลินิก คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เขียนไว้เมื่อสิงหาคม 2565 ว่าภาวะสมองอักเสบหรือกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบจาก EV71 เกิดในเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี และราวร้อยละ 60 ของกลุ่มนี้อยู่ในช่วงอายุ 6 เดือนถึง 2 ปี

ดูแลลูกที่เป็นโรคมือเท้าปากที่บ้านอย่างไร?

โรคนี้ไม่มียารักษาเฉพาะ แผ่นพับของกองโรคติดต่อทั่วไประบุว่าแพทย์จะให้ยารักษาตามอาการ การดูแลที่บ้านจึงมีเป้าหมายเดียวคือให้เด็กได้น้ำพอและสบายตัวพอที่จะผ่าน 7 ถึง 10 วันนี้ไปได้ ขณะเดียวกันก็เฝ้าดูสัญญาณอันตรายในหัวข้อก่อนหน้าทุกวัน

น้ำสำคัญกว่าข้าว

กรมการแพทย์แนะนำเมื่อ 11 กันยายน 2568 ให้เด็กจิบน้ำบ่อย ๆ อย่าให้ขาดน้ำ ถ้าเจ็บปากมากจนกินไม่ได้ ให้กินอาหารเย็น เช่น ไอศกรีม หรือโยเกิร์ต แล้วดื่มน้ำตาม และระบุว่าส่วนใหญ่อาการจะดีขึ้นใน 3 วัน แผ่นพับของกรมควบคุมโรคแนะนำอาหารอ่อน รสไม่จัด และเช็ดตัวลดไข้เป็นระยะ

ยาลดไข้และยาชาในปาก

ยาลดไข้และขนาดยาควรให้แพทย์หรือเภสัชกรกำหนดตามน้ำหนักและอายุของเด็ก ยาชาป้ายแผลในปากที่เอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวรกล่าวถึงก็เป็นการตัดสินใจของแพทย์ โรคนี้เกิดจากไวรัส จึงไม่ควรซื้อยาปฏิชีวนะมาให้เด็กเอง

กันไม่ให้คนในบ้านติดต่อ

กรมควบคุมโรคแนะนำให้แยกเด็กป่วยออกจากเด็กอื่นในบ้าน ไม่ใช้ของใช้ส่วนตัวร่วมกัน และใช้ช้อนกลาง ข่าววันที่ 1 ตุลาคม 2568 เน้นให้ล้างมือด้วยน้ำและสบู่ และระบุว่าเจลแอลกอฮอล์ฆ่าเชื้อนี้ไม่ได้ ขณะที่แผ่นพับฉบับก่อนหน้ายังเขียนว่าใช้เจลแอลกอฮอล์ได้ เราถือตามข้อความที่ใหม่กว่า ของเล่นและพื้นผิวให้ทำความสะอาดด้วยผงซักฟอก น้ำยาล้างจาน หรือน้ำยาฟอกขาวที่เจือจางตามฉลาก

ช่วงหน้าฝน กรมควบคุมโรคเตือนไข้หวัดใหญ่คู่กับโรคมือเท้าปาก อ่านต่อได้ที่ ไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์เอ อาการและการดูแล

วัคซีนมือเท้าปากมีไหม ฉีดกี่เข็ม และป้องกันได้แค่ไหน?

มี แต่ป้องกันได้เฉพาะเชื้อ EV71 เท่านั้น บทความในวารสารเภสัชกรรมไทย ปีที่ 16 ฉบับที่ 4 เผยแพร่เดือนกันยายน 2567 โดยเภสัชกรฝ่ายเภสัชกรรม คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี ระบุว่ามีวัคซีนป้องกันโรคมือเท้าปากที่ได้รับอนุญาตให้จัดจำหน่ายในประเทศไทย เป็นวัคซีนชนิดเชื้อตายที่ผลิตโดยเพาะเลี้ยงใน human diploid cell แนะนำให้ใช้ในเด็กอายุ 6 เดือนถึง 5 ปี ฉีดเข้ากล้ามเนื้อ 2 เข็ม เข็มที่ 2 ห่างจากเข็มแรก 1 เดือน นิตยสาร @Rama ฉบับที่ 47 เดือนมกราคม 2566 ระบุชื่อวัคซีนว่า EntroVac และให้ช่วงอายุ 6 เดือนถึง 5 ปี 11 เดือน

ตัวเลขประสิทธิภาพมาจากการศึกษาทางคลินิกระยะที่ 3 และ 4 ในต่างประเทศ ไม่ใช่ในเด็กไทย วารสารเภสัชกรรมไทยสรุปว่าวัคซีนป้องกันโรคมือเท้าปากจาก EV71 ได้ร้อยละ 97.4 ป้องกันการนอนโรงพยาบาลจากเชื้อนี้ได้ร้อยละ 88 และป้องกันโรครุนแรงและการเสียชีวิตจาก EV71 ได้ร้อยละ 100 นิตยสาร @Rama ระบุว่าเด็กยังมีภูมิมากกว่าร้อยละ 95.1 เมื่อผ่านไป 2 ปี จึงยังไม่มีคำแนะนำให้ฉีดเข็มกระตุ้น

ทำไมฉีดแล้วยังเป็นมือเท้าปากได้

เพราะโรคมือเท้าปากส่วนใหญ่ในไทยไม่ได้เกิดจาก EV71 ปี 2569 สายพันธุ์หลักที่กรมควบคุมโรคพบคือ Coxsackievirus A16 ศ.นพ.ยง ภู่วรวรรณ อธิบายเมื่อสิงหาคม 2565 ว่าวัคซีนนี้ควรเรียกให้ถูกว่าวัคซีนป้องกัน EV71 เพราะไม่ป้องกันข้ามไปยังสายพันธุ์ Coxsackie A หรือ B และในปีนั้นการระบาดส่วนใหญ่เกิดจาก CA6 เป้าหมายของวัคซีนจึงอยู่ที่การลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงจาก EV71 ไม่ใช่ทำให้เด็กไม่เป็นโรคมือเท้าปากเลย

ราคาวัคซีน EV71 จากใบราคาของมหาวิทยาลัย

ใบราคาวัคซีนของศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก มหาวิทยาลัยมหิดล ฉบับเดือนตุลาคม 2566 ระบุ EntroVac ไว้ในช่องอายุ 6 เดือน พร้อมหมายเหตุให้ฉีด 2 เข็มห่างกัน 1 เดือนในเด็กอายุ 6 เดือนถึง 5 ปี 11 เดือน ราคาโดยประมาณ 2,697 บาท และระบุว่าราคาอาจเปลี่ยนตามราคาตลาด ตัวเลขนี้เป็นราคาปี 2566 ก่อนตัดสินใจควรถามหน่วยบริการที่จะไปรับวัคซีนถึงราคาปัจจุบันและยี่ห้อที่มี ส่วนการตัดสินใจว่าควรฉีดหรือไม่ให้ปรึกษากุมารแพทย์ ตารางวัคซีนตามวัยดูเพิ่มได้ที่ วัคซีนเด็ก 4 ขวบ คำแนะนำและตารางนัด

ปี 2569 ประเทศไทยมีผู้ป่วยโรคมือเท้าปากกี่ราย?

ตั้งแต่ 1 มกราคม ถึง 1 กันยายน 2569 ระบบเฝ้าระวังโรคดิจิทัล (DDS) ของกองระบาดวิทยาพบผู้ป่วยสะสม 53,362 ราย เสียชีวิต 1 ราย อัตราตาย 0.002 ต่อประชากรแสนคน และต้องนอนโรงพยาบาล 5,408 ราย ตามข่าวของกรมควบคุมโรควันที่ 4 กันยายน 2569 ซึ่งระบุว่าภาพรวมปีนี้ยังต่ำกว่าปีที่ผ่านมา ตัวเลขเต็มปี 2569 ยังไม่มีเพราะปียังไม่จบ

สังเกตว่าช่วงปลายมิถุนายนถึงต้นกันยายน 2569 ยอดผู้ป่วยเพิ่มจาก 16,332 เป็น 53,362 ราย หรือกว่า 3 เท่าในเวลาราว 10 สัปดาห์ ตรงกับที่กรมควบคุมโรคสรุปจากสถิติย้อนหลัง 10 ปี (พ.ศ. 2558 ถึง 2568) ว่าผู้ป่วยมักเพิ่มสูงในฤดูฝน ระหว่างเดือนมิถุนายนถึงสิงหาคมของทุกปี ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับการเปิดภาคเรียน ข้อมูลเดือนมิถุนายน 2569 ยังระบุว่าภาคเหนือมีอัตราป่วยสูงที่สุด

ความเห็นของเราคือ ตัวเลขที่ควรจำคือผู้ป่วยนอนโรงพยาบาล 5,408 จาก 53,362 ราย หรือราวร้อยละ 10 ในปี 2569 เด็กส่วนใหญ่หายได้ที่บ้าน แต่ต้องเฝ้าดูทุกวัน

ตัวเลขและคำแนะนำในบทความนี้มาจากแหล่งที่ระบุไว้ท้ายบทความ ณ วันตรวจสอบ 30 กันยายน 2569 ยอดผู้ป่วยปี 2569 เป็นข้อมูลระหว่างปี และราคาวัคซีนเป็นราคาโดยประมาณปี 2566 โปรดยืนยันกับแพทย์ เภสัชกร หรือกรมควบคุมโรค (สายด่วน 1422) ก่อนนำไปใช้ บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือคำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะราย

คำถามที่พบบ่อย

ป้องกันโรคมือเท้าปากในบ้านและห้องเรียนเริ่มจากน้ำและสบู่

ช่วงนี้ยังอยู่ในฤดูฝนที่โรคมือเท้าปากพุ่งสูงทุกปี ถ้าลูกมีไข้หรือไม่ยอมกินนม ให้ส่องดูในปากและฝ่ามือฝ่าเท้า ถ้าเป็นจริง ให้อยู่บ้าน 5 วันทำการหรือจนหาย แจ้งครูหรือศูนย์เด็กเล็ก และจดวันที่ไข้เริ่มไว้บอกแพทย์

ระหว่างนั้นให้ความสำคัญกับน้ำที่เด็กดื่มได้มากกว่าจำนวนตุ่ม และจำสัญญาณอันตรายไว้ คือ ซึมลง ชักเกร็ง อาเจียนมาก และหายใจหอบ

แหล่งอ้างอิง

• กรมควบคุมโรค: เตือน “โรคมือ เท้า ปาก” ในเด็กเล็ก แนะสถานศึกษาคัดกรองเข้ม (4 กันยายน 2569)
• กรมควบคุมโรค: เตือน “โรคมือเท้าปาก” เริ่มระบาดช่วงเปิดเทอมรับหน้าฝน (29 มิถุนายน 2569)
• กรมควบคุมโรค: พบแนวโน้มของโรคมือ เท้า ปาก ในเด็ก และโรคไข้หวัดใหญ่ เพิ่มสูงขึ้นในช่วงหน้าฝน (1 ตุลาคม 2568)
• กองโรคติดต่อทั่วไป กรมควบคุมโรค: รายงานสถานการณ์โรคมือ เท้า ปาก ประจำเดือนมีนาคม 2568
• กองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค: สถานการณ์โรคมือ เท้า ปาก ประเทศไทย ข้อมูล ณ วันที่ 29 มิถุนายน 2567
• กองโรคติดต่อทั่วไป กรมควบคุมโรค: แผ่นพับโรคมือ เท้า ปาก และคำแนะนำสำหรับสถานศึกษา
• กรมการแพทย์ สถาบันสุขภาพเด็กแห่งชาติมหาราชินี: โรคมือ เท้า ปาก ในเด็กเล็กรู้เท่าทันป้องกันได้ (11 กันยายน 2568)
• วารสารเภสัชกรรมไทย: โรคมือ เท้า ปากและวัคซีนป้องกันการติดเชื้อเอนเทอโรไวรัส 71 (ปีที่ 16 ฉบับที่ 4, 2567)
• คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี: นิตยสาร @Rama ฉบับที่ 47 รู้จักวัคซีนป้องกันโรคมือเท้าปาก (มกราคม 2566)
• ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก มหาวิทยาลัยมหิดล: รายชื่อวัคซีนและราคาโดยประมาณ (ตุลาคม 2566)
• คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร: โรคมือ เท้า ปาก (เอกสารความรู้ พ.ศ. 2562)
• กรุงเทพธุรกิจ: “วัคซีนป้องกันโรคมือเท้าปาก” กลุ่มไหนควรได้รับ อ้างอิงโพสต์ ศ.นพ.ยง ภู่วรวรรณ (23 สิงหาคม 2565)
• CDC: How Hand, Foot, and Mouth Disease Spreads (ปรับปรุง 7 พฤษภาคม 2567)
• CDC: About Hand, Foot, and Mouth Disease (ปรับปรุง 7 พฤษภาคม 2567)